جرم گوش چیست؟ چرا تولید می‌شود و چرا باید آن را تخلیه کرد؟

جرم گوش، ترکیبی از مواد روان‌کننده و ضد باکتری است که توسط غدد موجود در کانال شنوایی، برای محافظت از گوش در برابر سلول‌های مرده پوست و مو ترشح می‌شود.

وقتی فک خود را حرکت دهید، در حالت طبیعی جرم قدیمی گوش از داخل کانال گوش به بیرون حرکت کرده و در نهایت بیرون می‌افتد. به همین صورت، گوش، خود را تمیز کرده و جرم را از بین می‌برد.

در این مقاله از کلینیک شنوایی سنجی زیمنس، به بررسی جرم گوش، علائم جرم گوش ،عوامل ایجاد آن، راه‌های تخلیه جرم گوش و جلوگیری از رشد زیاد جرم گوش خواهیم پرداخت.

جرم گوش یا سرومن (Cerumen)، یک لایه محافظ آبگریز در کانال گوش است که برای محافظت از پوست کانال خارجی گوش در برابر موارد زیر عمل می‌کند:

• آسیب‌های ناشی از ورود آب به داخل گوش
• عفونت
• تروما
• اجسام خارجی

جرم گوش، ترکیبی از ترشحات غدد و سلول‌های اپیتلیال (Epithelial) پوسته شده است که مجرای شنوایی خارجی را تمیز، از آن محافظت و آن را روان می‌کند.

جرم گوش، به‌صورتی معمول، از طریق یک مکانیسم خود تمیزشونده، با کمک حرکت فک، خودبه‌خود از کانال گوش خارج می‌شود. اما در برخی افراد این مکانیسم از کار می‌افتد.

زمانی که مکانیسم خود تمیزشونده گوش از کار بیفتد، تجمع جرم گوش یا نهفتگی جرم گوش ایجاد می‌شود که سبب ایجاد علائمی در فرد شده یا مانع از ارزیابی موارد زیر خواهد شد:

• کانال گوش
• غشای تمپان
• سیستم شنوایی وستیبولار

جهت استفاده از خدمات شنوایی سنجی در شهرضا با ما در ارتباط باشید.

دو نوع اصلی جرم گوش وجود دارد که نوع آن بستگی به ژنتیک فرد دارد و عبارت است از:

• جرم گوش مرطوب

نوع غالب جرم گوش به صورت مرطوب بوده و رنگی قهوه‌ای با بافتی چسبناک و مرطوب دارد. در برخی موارد نیز رنگ آن، قهوه‌ای روشن است. این جرم وقتی در معرض هوا قرار بگیرد، سفت و تیره خواهد شد. این نوع جرم گوش بیشتر در میان اروپاییان و افریقایی‌ها دیده می‌شود.

• جرم گوش خشک

نوع مغلوب جرم گوش، خشک و پوسته پوسته است. این جرم به رنگ خاکستری روشن یا قهوه‌ای مایل به خاکستری، با بافتی خشک و شکننده است. جرم گوش خشک بیشتر در میان آسیایی‌ها به‌ویژه آسیای شرقی شایع است.

تولید جرم گوش، یک فرآیند طبیعی بوده که برای محافظت از کانال گوش به‌وجود می‌آید. وجود جرم گوش به دلایل زیر است:

✅ به‌عنوان یک پوشش ضد آب برای کانال گوش عمل می‌کند.

✅ سلول‌های مرده پوست و سایر مواد زائد را از گوش خارج می‌کند.

✅ خاک و گردوغبار موجود در فضا را به دام می‌اندازد.

✅ از خشک شدن گوش‌ها جلوگیری می‌کند.

✅ از گوش در برابر عفونت‌های باکتریایی و قارچی محافظت می‌کند.

برخی افراد، مستعد تولید جرم گوش بیش از حد معمول هستند. با این حال، موم اضافی به‌صورت خودکار منجر به انسداد گوش نخواهد شد. انسداد یا نهفتگی اغلب زمانی رخ می‌دهد که موم به عمق مجرای گوش هل داده شود.

در ادامه به بررسی مواردی که بر افزایش جرم گوش تأثیر می‌گذراند، خواهیم پرداخت.

موی گوش نقشی حیاتی در تولید جرم دارد. جرم برای سلامت گوش مفید بوده و به‌همراه موی گوش آلودگی و زباله را از گوش دور نگه می‌دارند.

اگر موهای گوش بیشتر باشد، این امکان وجود دارد که جرم گوش فرد نیز بیشتر شود.

استفاده از گوش پاکن، سمعک یا هر وسیله دیگری در گوش ممکن است، خروج طبیعی جرم از گوش را دچار اختلال کرده یا حتی جرم را به‌سمت پایین کانال حرکت دهد؛ جایی که ممکن است گیر کند.

ژنتیک فرد ممکن است، سبب تولید جرم بیش از حد گوش شود. اگر پدر یا مادرتان جرم گوش زیادی دارند، احتمالاً شما نیز دچار این مشکل خواهید بود.

از طرفی، مجرای گوش باریک، کوچک و خمیده می‌تواند سبب ایجاد جرم شود.

بالا رفتن سن ممکن است سبب شود که مکانیسم خود تمیزشوندگی گوش مانند قبل کار نکرده و حتی جرم گوش خشک و شکننده شود.

گرچه این عوامل با افزایش سن بیشتر خواهد شد، اما ممکن است در هر مرحله‌ای از زندگی به دلایل مختلفی مانند جراحی گوش یا پرتودرمانی سر و گردن نیز رخ دهد.

اگر در فضایی زندگی می‌کنید که مستعد گردوغبار زیاد است، جرم گوش ممکن مقادیر زیادی از این ذرات را به دام انداخته که منجر به افزایش حجم جرم گوش خواهد شد.

جرم گوش معمولاً علائمی ندارد، مگر اینکه مقادیر زیادی از جرم در گوش جمع شود. در ادامه با رایج‌ترین علائم جرم گوش و همچنین علائم جدی‌تر که نشان‌دهنده خطر است، آشنا خواهیم شد.

علائم وجود جرم گوش عبارت است از:

• کاهش شنوایی
• سرگیجه
• گوش درد
• احساس پری در گوش
• وزوز گوش
• سرفه

علائم جدی‌تری نیز وجود دارد که نشان‌دهنده این است که دچار عفونت گوش شده اید و عبارت اند از:

• درد شدید در گوش (گوش دردی که تمام نمی‌شود.)
• خروج ترشحات از کانال گوش
• خارش گوش
• خروج بوی بد از گوش
• تب

هنگامی که جرم گوش علائمی همانند:

• کاهش شنوایی و ناراحتی‌های ناشی از انسداد مجرای گوش خارجی توسط جرم گوش
• وزوز گوش
• خارش
• درد

ایجاد کرده یا مانع از ارزیابی:

• مجرای شنوایی خارجی
• پرده تمپان
• سیستم شنوایی وستیبولار

شود، نشان‌دهنده این است که زمان تخلیه جرم گوش فرارسیده است.

همچنین، هنگامی که وجود جرم گوش، معاینه بیمارانی را که قادر به بیان علائم خود نیستند، مانند بیماران مبتلا به زوال عقل یا افرادی که تأخیر در رشد دارند، تغییرات رفتاری در بیمارانی که قادر به تکلم نیستند و کودکان که مبتلا به تب، تأخیر در گفتار بوده یا والدینی نگران دارند، دشوار می‌کند، مبادرت به تخلیه آن می‌کنند.

جرم گرفتن گوش، معمولاً نیازی به تخلیه نداشته و خودبه خود خارج می‌شود. با این حال، اگر متوجه تجمع بیش از حد جرم در گوش خود شدید، چند راه‌کار وجود دارد که می‌توانید برای تخلیه جرم گوش خود از آن استفاده کنید.

در ادامه با راه‌های تخلیه جرم گوش آشنا خواهیم شد.

یکی از راه‌های تخلیه جرم گوش در خانه، پاک کردن قسمت بیرونی گوش با استفاده از دستمال است. اگر سوراخی در پرده گوش خود نداشته باشید، ممکن است پزشک توصیه کند که روش حذف جرم گوش در خانه را امتحان کنید. برای مثال می‌توانید:

✅ از قطره‌ها یا نرم کننده جرم که نیازی به نسخه ندارند، استفاده کرده که سبب نرم شدن جرم گوش شده و سپس می‌توان به راحتی آن را خارج کنید.

✅ بعد از چند روز که از نرم‌کننده جرم گوش استفاده کردید، می‌توانید از یک سرنگ استفاده کرده تا به آرامی گوش را با آب ولرم بشویید. (آب سرد ممکن است سبب ایجاد سرگیجه شود.)

✅ همچنین می‌توان کیت‌های بدون نسخه را خریداری کرده که قطره‌هایی نرم‌کننده دارند. در این صورت می‌توان از روش تخلیه با استفاده از نرم‌کننده و شست‌وشو به‌صورت همزمان کمک گرفت.

✅ در روش درمانی تخلیه جرم گوش در خانه، ممکن است چندین بار نیاز به تلاش برای تخلیه باشد.

در صورتی که هیچ یک از روش‌های تخلیه جرم گوش خانگی مؤثر نبود بهرین راه مراجعه به پزشک است.

برای تخلیه جرم گوش می‌توان از قطره‌هایی که در داروخانه‌ها موجود است به‌عنوان قطره گوش استفاده کرد که عبارت اند از:

• پراکسید هیدروژن (که یک ضدعفونی‌کننده ملایم بوده و برای تمیز کردن زخم استفاده می‌شود.)
• روغن بچه
• روغن بادام
• روغن زیتون
• گلیسیرین
• روغن معدنی

برای این کار، قطره را به مدت 2 تا 3 روز و هر روز دوبار در گوش خود ریخته و پس از آن می‌توان جرم را از گوش خارج کرد. استفاده از قطره‌ها باید در حجم کمی باشد، زیرا مقادیر زیادی از آنها سبب ایجاد مشکل خواهند شد.

همچنین اگر از راه‌های تخلیه جرم گوش بدون نسخه پزشک استفاده می‌کنید، بهتر است دستورالعمل‌های روی بروشور را به‌دقت مطالعه کنید.

برای استفاده از قطره گوش مراحل زیر را طی کنید:

1. دست خود را تمیز بشویید.
2. از پنبه برای تمیز کردن بخش بیرونی گوش استفاده کنید.
3. شیشه قطره را برای مدتی در دست خود نگه داشته تا دمای آن به دمای طبیعی بدن نزدیک شود.
4. فردی که دچار جرم گوش شده باید به پهلو دراز کشیده به‌نحوی که گوش مورد نظر به سمت بالا باشد.
5. گوش را کمی به سمت بالا و عقب کشیده تا مجرای گوش صاف شود.
6. مقدار مناسب (مطابق با تجویز پزشک یا طبق دستورالعمل آن) از قطره را داخل مجرای گوش بریزید.
7. در این مرحله، غضروف مثلثی (تراگوس) که در بخش ورودی کانال گوش قرار دارد را فشار داده و کمی آن را مالش دهید.
8. فرد باید به مدت 2 دقیقه در همان حال باقی بماند.
9. پس از آن باید حوله‌ای را روی گوش قرار داده و سپس فرد به‌آرامی از جای خود بلند شود.

طبق تحقیقات صورت گرفته حدود 40 درصد افراد، با استفاده از قطره به‌مدت یک هفته بهبود می‌یابند. در برخی از موارد نیز ممکن است نیاز به برداشتن جرم توسط پزشک باشد.

ساکشن گوش یا میکروساکشن از دیگر راه‌های تخلیه جرم گوش است که در آن از پروب مکش خلأ برای خروج جرم گوش استفاده می‌شود. این روش به سایر روش‌های تخلیه جرم گوش ارجحیت دارد، زیرا:

• از وجود رطوبت در گوش جلوگیری می‌کند.
• سریع‌تر از شست‌وشو انجام می‌شود.
• با دید مستقیم جرم گوش انجام می‌شود.

در این روش از یک دوربین چراغ‌دار استفاده شده که پزشک می‌تواند داخل گوش را دیده و جرم گوش را تحت فشار خارج کند.

جرم گوش نهفته در مجرای گوش خارجی یکی از علل شایع کم شنوایی هدایتی یا انتقالی است. حتی زمانی که مجرای گوش تا حدی توسط جرم اشغال شده باشد، شنوایی در حد طبیعی خود باقی می‌ماند. کم شنوایی و ناراحتی گوش زمانی ایجاد می‌شود که جرم گوش به‌صورت کامل در کانال گوش بماند. نمونه‌های زیر بسیار رایج هستند:

✅ آب در حین شنا یا شستن مو وارد مجرای گوش خارجی شده، جرم گوش به دلیل جذب آب، متورم شده و باعث انسداد کامل مجرای گوش می‌شود. در این حالت، فرد ممکن است دچار کم شنوایی ناگهانی یا گوش درد شود. خوشبختانه پس از خشک شدن گوش، شنوایی به حالت طبیعی خود بازمی‌گردد.

✅افرادی که مقدار زیادی جرم گوش داشته یا کانال گوش باریک یا غیرطبیعی دارند، ممکن است گوش آنها مکانیسم طبیعی خود برای پاکسازی جرم را تا حدی از دست بدهد. در این حالت، جرم گوش به‌صورت طولانی مدت در گوش جمع شده و سبب انسداد کامل مجرای گوش خارجی خواهد شد.

بنابراین، فرد دچار کم شنوایی و احساس انسداد در گوش شده، در مواردی نیز ممکن است سبب خارش یا وزوز گوش فرد شود. اگر جرم گوش در عمق مجرای گوش نهفته شود، ممکن است باعث سرگیجه شود. فرد ممکن است دچار گوش درد شده یا در حین حرکت فک، صداهایی را بشنود. در صورت بروز چنین اتفاقی حتماً به پزشک متخصص گوش و حلق و بینی مراجعه کنید.

جزئیات بیشتر را در این صفحه بخوانید: آیا جرم گوش باعث کم شنوایی می‌شود؟

برخی از افراد به‌شکلی طبیعی جرم گوش بیشتری نسبت به دیگران دارند (که نشانه عدم رعایت بهداشت نیست.) و علت آن عبارت است از:

✅ مجرای گوش باریک

✅ کانال گوش غیرطبیعی

✅ مجرایی با موی زیاد

✅ استفاده مداوم از گوش پاکن (زیرا جرم را به داخل گوش فشار می‌دهد.)

✅ استفاده مداوم از گوش‌گیر یا هدفون

✅ استفاده از سمعک (بسیاری از علل صدای خش خش سمعک و حدود 60 تا 70 درصد از موارد تعمیر سمعک به دلیل آسیب‌هایی است که جرم گوش به آن وارد کرده است.)

✅ افزایش سن (جرم گوش با افزایش سن سخت‌تر شده و به راحتی از بین نمی‌رود.)

✅ وجود بیماری‌های پوستی مانند اگزما

✅ افراد دارای ناتوانی در رشد

✅ افراد دارای جرم گوش خشک

✅ وجود آلرژن‌ها (سبب تحریک مجرای گوش شده و در نتیجه واکنش دفاعی از غدد چربی در گوش ایجاد شده که باعث تولید بیش از حد جرم گوش می‌شوند.)

✅ استرس زیاد (استرس سبب می‌شود تا غدد آپوکرین، جرم گوش را افزایش دهد.)

✅ تماس اجسام خارجی مانند تلفن همراه با گوش (در صورت تماس اجسام خارجی با پوست حساس، سبب ایجاد یک محرک تماسی شده و در نهایت باعث تولید بیشتر جرم گوش توسط غدد گوش می‌شوند.)

از تولید جرم در گوش نمی‌توان جلوگیری کرد، اما راه‌هایی وجود دارد که رعایت آنها کمک می‌کند تا از افزایش بیش از حد جرم گوش جلوگیری شود و عبارت اند از:

✓ مجرای گوش را با نوک انگشت، پنبه، گوش پاکن یا اشیا دیگر تمیز نکنید.

✓ سعی کنید تنها بخش بیرونی گوش خود را تمیز کنید.

✓ اگر با جرم گرفتن گوش خود به‌شکل مداوم، مشکل دارید برای محدود کردن آن می‌توانید به‌صورت مرتب از قطره‌های نرم‌کننده استفاده کنید.

✓ هنگام شنا یا شستن موهای خود، مجرای گوش را تمیز و خشک نگه دارید.

در کودکان ممکن است جرم گوش در هر دو گوش آنها وجود داشته باشد. در صورتی که کودک در گوش خود احساس ناراحتی کرده و جرم را در گوش وی مشاهده می‌کنید، بخش بیرونی گوش کودک را با دستمال پاک کنید.

به هیچ عنوان از انگشت، گوش پاکن یا هر وسیله دیگری برای فرو کردن در داخل گوش و تمیز کردن آن استفاده نکنید. این کار می‌تواند به کانال ظریف و پرده گوش کودک آسیب زده یا حتی میزان جرم را افزایش دهد.

اگر کودک دچار موارد زیر شد، حتماً با پزشک تماس بگیرید:

• گوش درد، خارش یا ناراحتی در گوش
• مشکلات شنوایی

حذف جرم گوش کودک در مطب، ممکن است برای وی ناراحت کننده باشد، اما دردناک نیست. اگر کودکی همکاری لازم را نداشته باشد، می‌توان جرم را تحت بیهوشی از گوش وی خارج کرد.

برای اکثر افراد جرم گرفتن گوش، هیچ مشکلی ایجاد نخواهد کرد و نیازی به برداشتن آن نیست. در اصل، وجود جرم گوش فواید زیادی مانند خاصیت ضد باکتریایی و ضد قارچی دارد که در متن به آنها اشاره شد.

وجود جرم در گوش بدین معنا نیست که گوش شما کثیف است، بلکه بخشی از عملکرد طبیعی گوش بوده و وجود آن در مقداری معین برای گوش مفید است.

یکی از مضرترین وسایلی که سبب ایجاد جرم گوش می‌شود استفاده از گوش پاکن است؛ اما با وجود هشداری که روی آن نوشته باز هم از آن به‌عنوان وسیله برای بیرون آوردن جرم گوش استفاده می‌شود. این موضوع در مورد سنجاق، گیره، کلید و هر وسیله دیگری نیز صادق است.