مانور والسالوا چیست؟ | نحوه انجام صحیح، موارد استفاده و هشدارها

مانور والسالوا برای گرفتگی گوش یکی از روش‌های ساده برای تغییر فشار در گوش میانی است که می‌تواند هنگام پرواز، تغییر ارتفاع یا بعضی از انواع گرفتگی گوش به باز شدن شیپور استاش و متعادل شدن فشار دو طرف پرده گوش کمک کند. این مانور در پزشکی کاربردهای دیگری هم دارد و در شرایطی برای کنترل تاکی‌کاردی فوق‌بطنی یا ارزیابی عملکرد قلب و سیستم عصبی خودکار استفاده می‌شود.

اما ساده بودن این تکنیک به معنای بی‌خطر بودن آن در هر شرایطی نیست. فشار بیش از حد یا انجام نادرست مانور می‌تواند باعث تغییرات قابل‌توجه فشار خون و ضربان قلب شود.

در این راهنما توضیح می‌دهیم که مانور والسالوا چیست، نحوه صحیح انجام آن چگونه است، برای گرفتگی گوش چه کاربردی دارد، در چه شرایطی ممکن است در پزشکی استفاده شود و چه زمانی انجام آن نیاز به احتیاط یا ارزیابی پزشکی دارد.

مانور والسالوا یعنی این‌که دهان و بینی‌تان را بسته و سعی کنید نفس را با فشار بیرون بدهید، بدون این‌که هوا واقعا از جایی خارج شود. همین تلاش، فشار داخل قفسه سینه و گوش میانی را برای چند ثانیه به‌شدت تغییر می‌دهد. این تغییر فشار، دو اتفاق مهم را همزمان رقم می‌زند:

✅افزایش فشار در پشت بینی می‌تواند به باز شدن شیپور استاش کمک کند و در نتیجه فشار دو طرف پرده گوش را متعادل‌تر کند.
✅برگشت خون وریدی به قلب موقتا کم می‌شود، اتفاقی که مجموعه‌ای از واکنش‌های زنجیره‌ای در سیستم قلبی‌عروقی ایجاد می‌کند.

مانور والسالوا علاوه‌بر گوش روی سیستم قلبی‌عروقی نیز اثر می‌گذارد. افزایش فشار داخل قفسه سینه می‌تواند بازگشت خون وریدی به قلب، فشار خون و ضربان قلب را برای مدت کوتاهی تغییر دهد. این پاسخ در پزشکی به چهار فاز تقسیم می‌شود و تغییرات فشار خون و ضربان قلب در هر مرحله متفاوت است.

شناخت این پاسخ‌ها بیشتر برای کاربردهای پزشکی و ارزیابی عملکرد قلب اهمیت دارد؛ برای باز کردن گرفتگی گوش، مهم‌ترین نکته این است که مانور با فشار شدید یا طولانی انجام نشود.

روش انجام این مانور بسته به هدف کمی فرق می‌کند. اصل مشترک در هر دو حالت این است که هرگز بیش از حد فشار نیاورید.

✓ بینی را با انگشتان خود محکم بگیرید.
✓ دهان را کاملا ببندید.
✓ به‌آرامی هوا را به داخل بینی فشار دهید، به‌گونه‌ای ‌که انگار می‌خواهید لپ‌هایتان باد کند، نه با یک فوت شدید و ناگهانی.
✓ فشار را فقط برای مدتی کوتاه و بدون زور زدن شدید ادامه دهید. اگر احساس باز شدن گوش یا تغییر فشار داشتید، فشار را رها کنید؛ لازم نیست حتما صدای تق ایجاد شود.
✓ دهان و بینی را باز کنید و به‌طور عادی نفس بکشید.

اگر گوش درد گرفته، سرگیجه ایجاد شد یا برای باز شدن گوش مجبور شدید فشار زیادی وارد کنید، مانور را متوقف کنید و آن را پشت سر هم تکرار نکنید.

مانور والسالوا بیشتر زمانی کاربرد دارد که احساس گرفتگی یا پُری گوش به‌دلیل اختلاف فشار در گوش میانی یا انسداد شیپور استاش ایجاد شده باشد؛ برای مثال هنگام فرود هواپیما یا تغییر سریع ارتفاع. این مانور برای گرفتگی ناشی از جرم گوش یا انسداد مجرای گوش خارجی کاربردی ندارد.

اگر گرفتگی گوش همراه با درد شدید، ترشح، سرگیجه قابل‌توجه یا کاهش ناگهانی شنوایی باشد، به‌جای تکرار مانور بهتر است علت آن توسط پزشک بررسی شود.

✓ بنشینید یا به پشت دراز بکشید.
✓ یک نفس عمیق بکشید.
✓ بینی و دهان را ببندید و مثل زمان زور زدن برای اجابت مزاج، فشار بیاورید.
✓ حدود ۱۵ ثانیه فشار را حفظ و سپس رها کنید.
✓ رها کنید و نفس عادی بکشید.

در موارد تاکی‌کاردی فوق ‌بطنی منظم، پزشک یا کادر درمان ممکن است از نسخه اصلاح ‌شده مانور والسالوا استفاده کند. در این روش، پس از ایجاد فشار، وضعیت بدن تغییر داده می‌شود تا بازگشت خون وریدی به قلب افزایش یابد. شواهد پژوهشی نشان داده‌اند که این روش می‌تواند نسبت به والسالوای استاندارد، احتمال بازگشت ریتم طبیعی قلب را افزایش دهد.

این روش برای درمان خانگی هر نوع تپش قلب نیست و اگر ضربان قلب سریع همراه با درد قفسه سینه، تنگی نفس، احساس غش یا سایر علائم شدید باشد، باید به‌جای تکرار مانور، ارزیابی پزشکی انجام شود.

مانور والسالوا کاربردهای مختلفی دارد و در شرایط پزشکی برای تغییر موقت فشار داخل قفسه سینه و گوش میانی استفاده می‌شود.

یکی از کاربردهای شناخته‌شده مانور والسالوا، کمک به متعادل کردن فشار گوش میانی هنگام تغییر سریع فشار محیط است؛ برای مثال هنگام فرود هواپیما یا تغییر ارتفاع. در این شرایط، مانور می‌تواند با کمک به باز شدن شیپور استاش، احساس پُری گوش و کاهش موقت شنوایی ناشی از اختلاف فشار را کاهش دهد.

در بعضی از افراد مبتلا به تاکی‌کاردی فوق‌بطنی منظم، مانورهایی مانند والسالوا می‌توانند به کند شدن یا قطع ریتم سریع قلب کمک کنند. اگر ضربان قلب همراه با درد قفسه سینه، تنگی نفس شدید، افت فشار، غش یا علائم ناپایداری باشد، نباید به تکرار مانور در خانه اکتفا کرد و باید فورا ارزیابی پزشکی انجام شود. اگر مانور مؤثر نباشد، بسته به نوع ریتم و وضعیت بیمار، پزشک ممکن است درمان‌های دیگری مانند دارو یا کاردیوورژن (برگرداندن ضربان نامنظم قلب به ریتم طبیعی) را در نظر بگیرد.

نسبت خاصی به نام نسبت والسالوا که تفاوت بین سریع‌ترین و کندترین ضربان قلب در طول مانور بوده یکی از ابزارهای ساده و غیرتهاجمی برای بررسی سلامت سیستم عصبی خودکار است. غیرطبیعی بودن این پاسخ می‌تواند به پزشک در ارزیابی اختلال عملکرد سیستم عصبی خودکار کمک کند و در کنار سایر یافته‌های بالینی تفسیر می‌شود.

مانور والسالوا در بعضی از معاینات و اقدامات پزشکی نیز کاربرد دارد؛ از جمله ارزیابی پاسخ‌های قلبی‌-عروقی و سیستم عصبی خودکار. این کاربردها باید تحت نظر کادر درمان انجام شوند.

مانور والسالوا برای اکثر افراد سالم بی‌خطر است، اما در شرایط زیر باید یا کاملا از آن پرهیز کرد یا فقط با تجویز و نظارت مستقیم پزشک انجام داد:

✓ بیماری‌های قلبی زمینه‌ای (بیماری عروق کرونر، بیماری دریچه‌ای یا بیماری مادرزادی قلب)
✓ خطر بالای سکته مغزی یا حمله قلبی یا سابقه‌ آریتمی
✓ مشکلات شبکیه چشم یا بعد از جراحی چشم، به‌خصوص کاشت لنز داخل چشمی (خطر رتینوپاتی والسالوا)
✓ عفونت گوش به شکل فعال یا سابقه‌ پارگی پرده گوش
✓ فشار خون بالای کنترل‌نشده
✓ بارداری (در برخی موارد باید با احتیاط بیشتری انجام شود)

✅ فشار بیش از حد: وارد کردن فشار شدید و ناگهانی می‌تواند به گوش آسیب برساند. در روش مورد استفاده برای تاکی‌کاردی فوق‌بطنی، حدود ۱۵ ثانیه فشار را حفظ کرده و سپس رها کنید.

✅ انجام مکرر و بدون نیاز: تکرار مکرر، به‌ویژه با فشار زیاد می‌تواند احتمال بروز عوارض را افزایش دهد. بعضی افراد از سر عادت یا نگرانی بی‌مورد، چندین بار در روز این کار را تکرار می‌کنند، در حالی که بهتر است از تکرار مکرر و فشار آوردن بیشتر به‌ویژه وقتی مانور نتیجه‌ای ندارد، خودداری کنید.

✅ استفاده در حضور عفونت فعال گوش: در صورت وجود درد، ترشح یا عفونت فعال گوش بهتر است برای مشخص شدن علت مشکل از وارد کردن فشار به گوش خودداری کرده و با پزشک مشورت کنید.

✅ انجام برای گرفتگی گوش بیرونی: این مانور فقط روی مشکلات گوش میانی و شیپور استاش اثر دارد، نه انسداد مکانیکی گوش بیرونی مثل جرم گوش. اگر گرفتگی گوش شما ناشی از تجمع جرم یا اجسام خارجی در مجرای گوش بیرونی باشد، این تکنیک هیچ کمکی نمی‌کند و باید سراغ روش‌های دیگری مثل قطره‌های نرم‌کننده جرم یا مراجعه به پزشک بروید.

✅ بستن بیش از حد شدید بینی و دهان همراه با زور زدن طولانی: برخی افراد به‌جای نگه داشتن کوتاه فشار (۱۰ تا ۱۵ ثانیه)، این حالت را برای مدت طولانی‌تری ادامه می‌دهند؛ این کار بی‌فایده است و فقط احتمال افت فشار خون یا سرگیجه را بیشتر می‌کند.

✅ انجام مانور بدون آگاهی از بیماری‌های زمینه‌ای: خیلی از افراد، بدون این‌که بدانند فشار خون بالا یا مشکل قلبی دارند، این مانور را امتحان می‌کنند؛ اگر بیماری قلبی، آریتمی یا فشار خون کنترل‌نشده دارید، پیش از انجام مکرر یا شدید مانور با پزشک مشورت کنید.

✅ استفاده از این مانور به‌جای مراجعه به پزشک برای ضربان قلب نامنظم: برخی افراد وقتی ضربان قلبشان بالا می‌رود، بدون تشخیص پزشکی و فقط بر اساس حدس، این مانور را امتحان می‌کنند؛ در حالی‌که تشخیص نوع آریتمی باید حتما توسط پزشک انجام شود.

اگر مانور والسالوا برایتان توصیه نشده یا در گروه پرخطر قرار دارید، خوشبختانه چند گزینه‌ ملایم‌تر و امن‌تر هم وجود دارد که می‌توانید امتحان کنید:

✓ خمیازه کشیدن یا قورت دادن مکرر آب دهان: هر دوی این حرکات به‌طور طبیعی عضلات اطراف شیپور استاش را فعال کرده و باعث باز شدن موقت آن می‌شوند؛ بدون این‌که فشاری به پرده گوش وارد شود.

✓ جویدن آدامس یا مکیدن آب‌نبات سفت، مخصوصا هنگام برخاستن و فرود هواپیما: حرکت مداوم فک و افزایش دفعات قورت دادن آب دهان به تنظیم تدریجی فشار گوش کمک می‌کند و برای بسیاری از افراد، روش ملایم‌تری برای کمک به متعادل شدن فشار گوش است.

✓ مانور توئنبی (بلع همراه با بستن بینی): در این روش، بینی را می‌بندید و همزمان آب دهان را قورت می‌دهید. این تکنیک هم مثل والسالوا به باز شدن شیپور استاش کمک می‌کند، اما چون بدون فشار بازدمی انجام می‌شود، فشار کمتری به پرده گوش وارد می‌کند.

✓ استفاده از اسپری ضداحتقان بینی، ترجیحا کمی قبل از پرواز: در برخی افراد، پزشک ممکن است استفاده کوتاه‌مدت از ضداحتقان بینی را برای مشکلات ناشی از تغییر فشار توصیه کند؛ مناسب بودن این دارو به شرایط فردی و بیماری‌های زمینه‌ای بستگی دارد.

✓ در موارد گرفتگی ناشی از آلرژی، استروئیدهای بینی: در صورت وجود التهاب یا آلرژی بینی، پزشک ممکن است درمان‌های موضعی بینی را برای کنترل علت زمینه‌ای توصیه کند.

✓ در موارد شدید و مزمن، قرار دادن لوله‌ تهویه (گرومت) در پرده گوش توسط پزشک: در گرفتگی‌های مزمن و مقاوم، پزشک ممکن است روش‌های درمانی تخصصی‌تر مانند لوله تهویه را بررسی کند.

اگر بعد از انجام مانور، گرفتگی گوش همچنان ادامه دارد یا هر یک از موارد زیر را تجربه می‌کنید، دیگر زمان تکرار مانور نیست و باید سریع به پزشک مراجعه کنید:

✅ درد شدید گوش، ترشح یا کاهش ناگهانی شنوایی به‌ویژه در صورت همراه بودن با سرگیجه
✅ ضربان قلب سریع همراه با درد قفسه سینه، تنگی نفس یا احساس غش
✅ انجام مکرر مانور بدون نتیجه در بازگرداندن ریتم طبیعی قلب

درک این‌که مانور والسالوا چیست فقط به یاد گرفتن نحوه انجام آن محدود نمی‌شود؛ بلکه باید بدانید در چه شرایطی می‌توان از آن استفاده کرد و چه زمانی نباید به تکرار آن ادامه داد. مانور والسالوا برای گوش می‌تواند در گرفتگی ناشی از تغییر فشار کمک‌کننده باشد، اما برای همه انواع گرفتگی گوش مناسب نیست.

در کاربردهای قلبی نیز این مانور تنها برای بعضی ریتم‌های مشخص کاربرد دارد و جای تشخیص و درمان پزشکی را نمی‌گیرد. بنابراین اگر با انجام صحیح و ملایم مانور، مشکل برطرف نشد یا علائمی مانند درد، سرگیجه، کاهش شنوایی یا تپش قلب شدید ایجاد شد، بهتر است علت مشکل بررسی شود.