همه چیز درباره سرطان نازوفارنکس – از علائم تا علل و نحوه درمان

کارسینوم نازوفارنکس یا سرطان نازوفارنکس، سرطانی است که با رشد سلول‌ها در نازوفارنکس شروع می‌شود. نازوفارنکس در بخش بالایی گلو قرار گرفته است.

سرطان نازوفارنکس می‌تواند در هر گروه سنی از جمله نوجوانان رخ دهد. این بیماری در منطقه دریای چین جنوبی شایع بوده و در ایالات متحده و اروپای غربی نادر است.

تقریباً تمامی سرطان‌های نازوفارنکس از پوشش ساختار شروع می‌شوند که این پوشش از سلول‌های نازک و مسطح به نام سلول‌های سنگفرشی تشکیل شده، بنابراین اکثر موارد سرطان اوروفارنکس سرطان سلول سنگفرشی است.

در این مقاله به بررسی سرطان نازوفارنکس، علائم، انواع، مراحل این بیماری، روش تشخیص و نحوه درمان سرطان نازوفارنکس خواهیم پرداخت.

سرطان نازوفارنکس نوعی سرطان سر و گردن است که از بافت‌های نازوفارنکس شروع می‌شود. حلق یک لوله توخالی در گردن به طول حدود 13 سانتیمتر است که از سه قسمت تشکیل شده است:

✓ نازوفارنکس: قسمت بالایی حلق است که در پشت بینی قرار دارد. سوراخ‌های بینی به نازوفارنکس متصل هستند. منافذ در هر طرف نازوفارنکس به گوش منتهی می‌شود.

✓ اوروفارنکس: قسمت میانی است که در زیر نازوفارنکس قرار دارد.

✓ هیپوفارنکس: پایین‌ترین قسمت حلق است که هم به سمت نای و هم به‌سمت مری باز می‌شود.

وقتی نفس می‌کشیم یا قورت می‌دهیم، حلق به‌عنوان گذرگاهی عمل می‌کند تا هوا به ریه‌ها و غذا به معده برسد. سرطان نازوفارنکس معمولاً در سلول‌های سنگفرشی که نازوفارنکس را پوشانده‌اند، شروع می‌شود. شایع‌ترین علامت این سرطان، ایجاد یک توده بدون درد در پشت گردن بوده، اما ممکن است بر گوش فرد نیز تاثیر بگذارد و باعث کاهش شنوایی یا ایجاد عفونت گوش شود.

قرار گرفتن در معرض ویروس اپشتین بار، اصل و نسب فرد و محل زندگی وی می‌تواند خطر ابتلا به سرطان نازوفارنکس را تحت تاثیر قرار دهد.

سرطان نازوفارنکس به دلیل تغییرات خاص در نحوه عملکرد سلول‌های نازوفارنکس به‌ویژه نحوه رشد و تقسیم آنها به سلول‌های جدید ایجاد می‌شود. عوامل خطر زیادی وجود دارند که ریسک ابتلا به سرطان نازوفارنکس را افزایش می‌دهند، اما بسیاری از آنها مستقیماً باعث ایجاد سرطان نمی‌شوند. در عوض، احتمال آسیب DNA در سلول‌ها را افزایش داده که ممکن است منجر به سرطان نازوفارنکس شود.

عوامل خطر سرطان نازوفارنکس عبارت اند از:

✓ آلوده شدن به ویروس اپشتین بار  (EBV)

✓ زندگی در مناطق خاصی از آسیا، شمال آفریقا و قطب شمال

✓ داشتن یکی از اعضای خانواده مبتلا به سرطان نازوفارنکس

✓ استفاده از تنباکو یا تنفس دود آن

✓ مصرف مکرر و سنگین الکل

✓ داشتن رژیم غذایی سرشار از ماهی و گوشت نمک سود شده (زیرا این غذاها ممکن است، حاوی مواد شیمیایی سرطان‌زا مانند نیتروزامین باشند.)

فرد در هر سنی ممکن است به سرطان نازوفارنکس مبتلا شود. در مناطقی که این بیماری شایع نیست، احتمال تشخیص آن در افراد بالای 50 سال بیشتر بوده و در مناطق پرخطر، احتمال تحت تأثیر قرار گرفتن افراد جوان بیشتر است.

مردان بیشتر از زنان به سرطان نازوفارنکس مبتلا می‌شوند. در موارد نادر، ویروس پاپیلومای انسانی (HPV)، به‌ویژه HPV نوع 16، با سرطان نازوفارنکس مرتبط است.

انواع مختلفی از بافت در نازوفارنکس هر انسانی وجود دارد و هر نوع، حاوی انواع مختلفی از سلول‌ها است. هر نوع سلول در زیر میکروسکوپ متفاوت به‌نظر می‌رسد.

زیرگروه‌های سرطان نازوفارنکس بر اساس نوع سلول درگیر طبقه‌بندی می‌شوند. بر اساس نظریه سازمان جهانی بهداشت (WHO)، سرطان نازوفارنکس به سه زیر گروه طبقه‌بندی می‌شود:

✓ کارسینوم سلول سنگفرشی کراتینه کننده نوع 1: سلول‌های سرطانی در بافت پوشاننده نازوفارنکس فرد که با کراتین پوشانده شده‌اند. کراتین یک پروتئین در مو و ناخن انسان است.

✓ کارسینوم سلول سنگفرشی غیرکراتینه کننده نوع 2: سلول‌های سرطانی در بافت‌های نازوفارنکس که با کراتین پوشانده نشده‌اند.

✓ کارسینوم تمایز نیافته یا با تمایز ضعیف، از جمله لنف اپیتلیوم و انواع آناپلاستیک نوع 3: سلول‌های سرطانی در زیر میکروسکوپ بسیار متفاوت از سلول‌های سالم به نظر می‌رسند. سلول‌های سرطانی با تمایز ضعیف یا تمایز نیافته خیلی سریع رشد و گسترش می‌یابند.

طبق آماری که از انجمن سرطان امریکا در سال 2022 منتشر شده، سرطان نازوفارنکس را از جمله سرطان‌های نادر دانسته که در اکثر نقاط جهان، کمتر از یک مورد به ازای هر صد هزار نفر در سال وجود دارد.

با این حال، این سرطان در بخش‌های خاصی از جنوب آسیا، خاورمیانه و شمال آفریقا شایع‌تر است. در برخی از مناطق چین به ازای هر صد هزار مرد 25 تا 30 مورد و در هر صد هزار زن 15 تا 20 مورد وجود دارد. همچنین، در میان مردم بومی قطب شمال رایج تر است.

خطر سرطان نازوفارنکس در طول زندگی به‌آرامی افزایش می‌یابد، اما می‌تواند در افراد در هر سنی از جمله کودکان رخ دهد. در مناطقی که خطر سرطان نازوفارنکس زیاد است (مانند چین)، اوج سن افراد مبتلا به طور معمول بین 45 تا 59 سال است. در مناطق با خطر کم سرطان نازوفارنکس (مانند ایالات متحده)، این موارد اغلب در افراد جوان دیده می‌شود.

به‌صورت کلی، موارد سرطان نازوفارنکس در دهه‌های گذشته، از جمله در مناطق پرخطر، به‌صورت پیوسته در حال کاهش بوده است. گمان می‌رود که این کاهش ممکن است به دلیل تغییرات محیطی و سبک زندگی باشد. مردان 2 تا 3 برابر بیشتر از زنان در معرض ابتلا به NPC هستند.

تشخیص سرطان نازوفارنکس اغلب کار دشواری است، زیرا علائم سرطان نازوفارنکس مشابه سایر بیماری‌های کمتر جدی است. همچنین، بسیاری از افراد مبتلا به سرطان نازوفارنکس تا زمانی که سرطان به مرحله پیشرفته نرسد، هیچ علامتی ندارند.

علائم سرطان نازوفارنکس می‌تواند شامل موارد زیر باشد:

• وجود توده در گردن (که بعد از 3 هفته از بین نمی‌رود.)
• کاهش شنوایی (معمولاً فقط در یک گوش)
• وزوز گوش (شنیدن صداهایی که از داخل بدن می‌آید نه از منبع بیرونی)
• انسداد یا گرفتگی بینی (معمولاً فقط از یک طرف مسدود می‌شود)
• خونریزی بینی
• سردرد
• دو بینی
• عفونت گوش به‌صورت مزمن
• بی حسی در قسمت پایین صورت فرد
• وجود مشکل در بلع
• صدای خشن
• شنیدن صدای باد در گوش
• کاهش وزن ناخواسته

در این بخش به بررسی مراحل بروز سرطان نازوفارنکس خواهیم پرداخت:

در مرحله صفر، سلول‌های غیر طبیعی در پوشش نازوفارنکس یافت می‌شوند. این سلول‌های غیرطبیعی ممکن است، به سرطان تبدیل شده و به بافت‌های طبیعی مجاور گسترش یابند.

در مرحله اول، سرطان شکل گرفته است و سرطان:

• فقط در نازوفارنکس یافت می‌شود.
• از نازوفارنکس به اوروفارنکس یا حفره بینی گسترش یافته است.

در مرحله دوم یکی از موارد زیر صادق است:

1- سرطان به یک یا چند غده لنفاوی در یک طرف گردن یا در یک یا هر دو طرف پشت گلو گسترش یافته است. گره‌های لنفاوی آسیب دیده 6 سانتیمتر یا کوچکتر هستند. در این حالت:

✓ فقط در نازوفارنکس یا از نازوفارنکس به  یا به حفره بینی گسترش یافته است.

✓ فقط در غدد لنفاوی گردن. سلول‌های سرطانی در غدد لنفاوی با ویروس اپشتین بار (ویروسی مرتبط با سرطان نازوفارنکس) آلوده می‌شوند.

2- سرطان به فضای پارافارنکس یا عضلات مجاور گسترش یافته است. سرطان ممکن است به یک یا چند غدد لنفاوی در یک طرف گردن یا در یک یا هر دو طرف پشت گلو گسترش یافته باشد. گره‌های لنفاوی آسیب دیده 6 سانتیمتر یا کوچکتر هستند.

در مرحله سوم، یکی از موارد زیر صادق است:

1- سرطان به یک یا چند غده لنفاوی در دو طرف گردن گسترش یافته است. غدد لنفاوی آسیب دیده 6 سانتیمتر یا کوچکتر هستند. در این حالت:

✓ فقط در نازوفارنکس یا از نازوفارنکس به اوروفارنکس یا به حفره بینی گسترش یافته است.

✓ فقط در غدد لنفاوی گردن. سلول‌های سرطانی در غدد لنفاوی ویروس اپشتین بار آلوده می‌شوند.

2- سرطان به فضای پارافارنکس یا عضلات مجاور، همچنین به یک یا چند غده لنفاوی در دو طرف گردن گسترش یافته است. گره‌های لنفاوی آسیب دیده 6 سانتیمتر یا کوچکتر هستند.

3- سرطان به استخوان‌های پایین جمجمه، استخوان‌های گردن، عضلات فک یا سینوس‌های اطراف بینی و چشم‌ها گسترش یافته است. سرطان ممکن است به یک یا چند غده لنفاوی در یک یا هر دو طرف گردن یا پشت گلو گسترش یافته باشد. گره‌های لنفاوی آسیب دیده 6 سانتیمتر یا کوچکتر هستند.

مرحله چهارم به دو بخش تقسیم می‌شود که عبارت اند از:

1- در بخش اول، دوحالت وجود دارد:

✓ سرطان به مغز، اعصاب جمجمه، هیپوفارنکس، غده بزاقی در جلوی گوش، استخوان اطراف چشم یا بافت نرم فک گسترش یافته است. سرطان ممکن است به یک یا چند غده لنفاوی در یک یا هر دو طرف گردن یا پشت گلو گسترش یابد. غدد لنفاوی آسیب دیده 6 سانتیمتر یا کوچکتر هستند.

✓ سرطان به یک یا چند غده لنفاوی در یک یا هر دو طرف گردن گسترش یافته است. غدد لنفاوی آسیب دیده بزرگتر از 6 سانتیمتر بوده یا در پایین‌ترین قسمت گردن یافت می‌شوند.

2- در بخش دوم: سرطان فراتر از غدد لنفاوی در گردن به غدد لنفاوی دور، مانند آنهایی که بین ریه‌ها، زیر استخوان ترقوه، یا زیر بغل یا کشاله ران یا به سایر بخش‌های بدن، مانند ریه، استخوان یا کبد رسیده است.

مرحله چهارم، سرطان نازوفارنکس، سرطان متاستاتیک نازوفارنکس نامیده می‌شود. سرطان متاستاتیک زمانی اتفاق می‌افتد که سلول‌های سرطانی از طریق سیستم لنفاوی یا خون حرکت کرده و در سایر قسمت‌های بدن تومور ایجاد کنند.

تومور متاستاتیک همان نوع سرطان تومور اولیه است. به‌عنوان مثال، اگر سرطان نازوفارنکس به ریه گسترش یابد، سلول‌های سرطانی موجود در ریه، سلول‌های سرطانی نازوفارنکس هستند. این بیماری سرطان متاستاتیک نازوفارنکس نامیده می‌شود نه سرطان ریه.

اگر با علائمی شبیه به علائمی که در بخش قبل گفته شد مواجه شدید، باید به پزشک مراجعه کنید. در این حالت، پزشک عمومی معمولاً در مورد علائم شما می‌پرسد و معاینات لازم را انجام می‌دهد که ممکن است، شامل معاینه گلو با استفاده از یک آینه کوچک و یک چراغ باشد.

پزشک عمومی در صورتی که انجام آزمایشات بیشتر را ضروری بدانند، فرد مراجعه کننده را به یک متخصص سرطان سر و گردن (انکولوژیست) ارجاع خواهد داد.

آزمایشات مختلفی برای بررسی سرطان نازوفارنکس و رد سایر شرایط ممکن است، انجام شود. برخی از این آزمایشات عبارت اند از:

✓ نازندوسکوپی:  یک تلسکوپ نازک و انعطاف‌پذیر یا به‌عبارتی اندوسکوپدر بینی فرد قرار داده می‌شود و برای بررسی هر گونه ناهنجاری از گلو عبور می‌کند. فرد در این حالت، معمولاً هوشیار بوده، اما می‌توان از بی حسی موضعی نیز برای بی حس کردن بینی و گلو استفاده کرد.

✓ اسکن تصویربرداری: اسکن MRI، سی تی اسکن یا اسکن PET – CT را می‌توان برای جستجوی تومورها و بررسی این موضوع که آیا سرطان گسترش یافته یا خیر، استفاده کرد.

✓ پاناندوسکوپی: معاینه دقیق‌تر بینی و گلو که تحت بیهوشی عمومی  با استفاده از مجموعه‌ای از تلسکوپ‌های کوچک و سفت و سخت متصل به یکدیگر انجام می‌شود.

✓ بیوپسی: جایی که یک نمونه بافت کوچک در طول پاناندوسکوپی برداشته می‌شود تا بتوان آن را در آزمایشگاه بررسی کرد.

✓ آزمایش ویروس اپشتین بار (EBV): یک آزمایش خون برای بررسی آنتی بادی‌ها و نشانگرهای DNA است که در خون افرادی که به EBV آلوده شده‌اند، یافت می‌شود.

✓ تست ویروس پاپیلومای انسانی (HPV): آزمایشی است که برای بررسی نمونه‌ای از بافت، برای انواع خاصی از عفونت HPV استفاده می‌شود . آزمایش HPV معمولاً در صورت منفی بودن آزمایش EBV انجام می‌شود و به این دلیل است که در موارد نادر، HPV می‌تواند باعث ایجاد سرطان نازوفارنکس در فرد شود.

✓ معاینه عصبی: از یکسری سؤالات و تست‌ها برای بررسی عملکرد مغز، نخاع و عصب استفاده می‌شود. این ارزیابی، وضعیت ذهنی، هماهنگی و توانایی فرد برای راه رفتن عادی و میزان عملکرد عضلات، حواس و رفلکس‌ها را بررسی می‌کند.

✓ تست شنوایی: توانایی شما در شنیدن صداهای ملایم و بلند و صداهای کم و بلند را بررسی می‌کند. هر گوش به‌صورت جداگانه بررسی می‌شود. تست مذبور به این دلیل انجام می‌شود که سرطان نازوفارنکس و درمان آن می‌تواند بر شنوایی فرد تأثیر بگذارد. آزمایشات شنوایی معمولاً قبل، حین و بعد از درمان انجام می‌شود.

✓ مطالعه شیمی خون: آزمایشی است که در آن نمونه‌ای از خون برای اندازه‌گیری مقدار مواد خاصی که توسط اندام‌ها و بافت‌های بدن در خون آزاد می‌شود را بررسی می‌کند. مقدار غیرمعمول (بیشتر یا کمتر از حد طبیعی) یک ماده می‌تواند نشانه‌ای از وجود بیماری باشد.

✓ شمارش کامل خون (CBC): آزمایشی است که در آن نمونه خون گرفته شده و بررسی می‌شود و شامل موارد زیر است:

• تعداد گلبول‌های قرمز، گلبول‌های سفید و پلاکت‌ها
• مقدار هموگلوبین (ماده‌ای در خون که حامل اکسیژن است) در گلبول های قرمز
• مقدار هماتوکریت (خون کامل که از گلبول‌های قرمز تشکیل شده است)

انواع مختلفی از درمان‌ها برای سرطان نازوفارنکس وجود دارد. فرد مبتلا و تیم مراقبت از سرطان برای تصمیم‌گیری در مورد برنامه درمانی که ممکن است، نیاز به بیش از یک نوع درمان داشته باشد، با یکدیگر همکاری خواهند کرد.

عوامل زیادی در این رابطه همانند مرحله سرطان، سلامت کلی و ترجیحات فرد در نظر گرفته می‌شود. این برنامه، شامل:

• اطلاعاتی در مورد سرطان
• اهداف درمان
• گزینه‌های درمانی
• عوارض جانبی احتمالی
• طول درمان مورد انتظار

خواهد بود. صحبت با تیم مراقبت از سرطان قبل از شروع درمان در مورد انتظارات مفید خواهد بود.

در ادامه با انواع درمان‌های سرطان نازوفارنکس آشنا خواهیم شد:

پرتودرمانی از اشعه ایکس پرانرژی یا انواع دیگر پرتوها برای کشتن سلول‌های سرطانی یا جلوگیری از رشد آنها با آسیب رساندن به DNA آنها استفاده می‌کند. نحوه انجام پرتودرمانی به نوع و مرحله سرطان بستگی دارد. برای درمان سرطان نازوفارنکس از پرتودرمانی خارجی و داخلی استفاده می شود.

پرتودرمانی خارجی، از دستگاهی در خارج از بدن برای ارسال پرتو به ناحیه‌ای از بدن مبتلا به سرطان استفاده می‌کند. از دستگاهی برای هدف‌گیری پرتوهای پرانرژی به سمت سرطان استفاده می‌شود. این دستگاه می‌تواند به دور بیمار بچرخد و تابش را از زوایای مختلف ارسال کند تا درمان بسیار منسجمی را ارائه دهد.

ماسک مشبک کمک می‌کند تا سر و گردن بیمار در طول درمان حرکت نکند. آثار جوهر کوچک روی ماسک گذاشته می‌شود. علائم جوهر برای ردیف کردن دستگاه تشعشع در همان موقعیت قبل از هر درمان استفاده می‌شود.

روش‌های خاص پرتودرمانی می‌تواند به جلوگیری از آسیب رساندن پرتو به بافت‌های سالم اطراف کمک کند. این موارد عبارتند از:

✓ پرتودرمانی تعدیل شده یا IMRT: نوعی پرتودرمانی سه بعدی است که از کامپیوتر برای تهیه تصاویری از اندازه و شکل تومور استفاده می‌کند. پرتوهای نازکی از تشعشعات با شدت مختلف و از زوایای مختلف به‌سمت تومور هدف قرار می‌گیرند. در مقایسه با پرتودرمانی استاندارد، پرتودرمانی تعدیل‌شده با شدت ممکن است کمتر باعث خشکی دهان شود.

✓ پرتودرمانی استریوتاکتیک: پرتودرمانی استریوتاکتیک نیز از کامپیوتر برای تهیه تصاویر دقیق از تومور استفاده می‌کند. پرتوهای نازک تشعشع از زوایای مختلف به‌سمت تومور هدف قرار می‌گیرند. پرتوهای با دوز بالا در یک تا پنج جلسه طی چند روز تابیده می‌شود. این روش پرتو درمانی استریوتاکتیک خارجی و پرتودرمانی استریوتاکسیک نیز نامیده می‌شود.

پرتودرمانی خارجی تیروئید یا غده هیپوفیز ممکن است، نحوه عملکرد غده تیروئید را تغییر دهد. آزمایش خون برای بررسی سطح هورمون تیروئید در خون قبل و بعد از درمان انجام می‌شود تا از عملکرد صحیح غده تیروئید اطمینان حاصل شود. همچنین مهم است که دندانپزشک دندان‌ها، لثه‌ها و دهان فرد را چک کرده و مشکلات موجود را قبل از شروع پرتودرمانی برطرف کند.

پرتودرمانی داخلی (که براکی‌تراپی نیز نامیده می‌شود) از یک ماده رادیواکتیو استفاده کرده که در سوزن‌ها، دانه‌ها، سیم‌ها یا کاتترهایی که مستقیماً در داخل یا نزدیک سرطان قرار می‌گیرند، مهروموم شده است. در برخی موارد، ممکن است، همراه با پرتودرمانی خارجی برای رساندن دوز اضافی اشعه به‌صورت مستقیم به تومور استفاده شود.

شیمی درمانی از داروهایی برای متوقف کردن رشد سلول‌های سرطانی استفاده می‌کند، از طریق کشتن سلول‌ها یا با جلوگیری از تقسیم آنها. شیمی درمانی برای سرطان نازوفارنکس معمولاً سیستمیک است، به این معنا که از طریق دهان مصرف شده یا به داخل ورید یا عضله تزریق می‌شود. وقتی داروها به این روش استفاده شوند، وارد جریان خون شده و می‌توانند به سلول‌های سرطانی در سراسر بدن برسند.

داروهای شیمی درمانی مورد استفاده برای درمان سرطان نازوفارنکس عبارتند از:

• کربوپلاتین
• سیس‌پلاتین
• دوستاکسل
• فلوئورواوراسیل
• جمسیتابین

که ممکن است ترکیبی از این داروها استفاده شود. سایر داروهای شیمی درمانی نیز ممکن است، استفاده شوند. همچنین، شیمی درمانی ممکن است با انواع دیگر درمان، مانند پرتودرمانی ترکیب شود.

جراحی برای برداشتن تومور گاهی برای سرطان نازوفارنکس که به پرتودرمانی پاسخ نمی‌دهد، استفاده می‌شود. اگر سرطان به غدد لنفاوی گسترش یافته باشد، پزشک ممکن است، غدد لنفاوی و سایر بافت‌های گردن را بردارد.

میزان پیشرفت سرطان نازوفارنکس و روشی که برای درمان آن در نظر گرفته می‌شود به سن، سلامت عمومی و میزان پیشرفت بیماری، هنگام تشخیص بستگی دارد.

رادیوتراپی اغلب می تواند سرطان نازوفارنکس را در مراحل اولیه درمان کند. اما گاهی اوقات این بیماری، در مراحل پیشرفته‌تر تشخیص داده می‌شود، زیرا همیشه علائم سرطان نازوفارنکس، واضح نیستند.

سرطان‌های پیشرفته تر با ترکیبی از شیمی درمانی و رادیوتراپی درمان می‌شوند. اگر سرطان فراتر از ناحیه سر و گردن گسترش نیافته باشد، خوشبختانه قابل درمان خواهد بود.