زیر و بم اختلالات مفصل تمپورومندیبولار (علائم، تشخیص و روش‌های درمان)

مفصل تمپورومندیبولار مفصلی است که فک پایین را به جمجمه متصل کرده و در جویدن، صحبت کردن و بلع نقش مهمی دارد. اختلالات مفصل تمپورومندیبولار می‌تواند، سبب درد فک، صداهای کلیک‌مانند و قفل شدن فک شود. علت این اختلالات ممکن است، استرس، آسیب فیزیکی یا مشکلات ساختاری مفصل باشد.

در این مقاله به بررسی اختلالات مفصل تمپورومندیبولار، علل ابتلا، علائم، نحوه تشخیص، درمان التهاب مفصل فک و همچنین درمان خانگی TMJ می‌پردازیم.

اختلالات مفصل تمپورومندیبولار یا Temporomandibular joint disorders که به‌اختصار TMJ گفته می‌شود، نوعی اختلال گیجگاهی فکی است که می‌تواند، باعث درد در مفصل فک و عضلاتی شود که حرکت فک را کنترل می‌کنند. اغلب تعیین علت دقیق اختلال مفصل گیجگاهی فکی دشوار است. درد ممکن است، به‌دلیل ترکیبی از عوامل، از جمله عاداتی مانند:

• فشردن دندان‌ها
• جویدن آدامس
• استرس

و بیماری‌های دردناکی که همراه با اختلال مفصل گیجگاهی فکی رخ می‌دهند، مانند فیبرومیالژیا، آرتروز یا آسیب فک، باشد.

در برخی افراد، این اختلال می‌تواند، با علائمی مانند وزوز گوش نیز همراه باشد.

اغلب اوقات، درد و ناراحتی مربوط به التهاب تمپورومندیبولار فقط برای مدت محدودی ادامه دارد. مراقبت‌های خانگی، فیزیوتراپی فک و استفاده از محافظ دهان می‌تواند، در درمان علائم اختلال TMJ مؤثر باشد. جراحی معمولاً آخرین راه حل پس از شکست اقدامات محافظه‌کارانه است. اما درمان‌های جراحی ممکن است به برخی از افراد مبتلا به التهاب تمپورومندیبولار کمک کند.

اختلال TMJ زمانی رخ می‌دهد که:

✓ آسیبی به فک پایین یا ناحیه صورت وارد شود.

✓ غضروف مفصل گیجگاهی فکی از طریق آرتروز، دررفتگی یا فرسایش آسیب می‌بیند.

✓ بیماری‌های بافت همبند، بافت‌های استخوانی یا نرم را تحت تأثیر قرار می‌دهند.

✓ ساییدن یا فشردن مزمن دندان‌ها منجر به آسیب دیسک می‌شود.

✓ عدم تراز دندان‌ها یا فک وجود دارد.

✓ التهاب عضلات اطراف مفصل گیجگاهی فکی وجود دارد.

علائم  TMJ یا علائم التهاب مفصل فک ممکن است، شامل موارد زیر باشد:

✓ وجود درد یا حساسیت در فک
✓ درد در یک یا هر دو مفصل گیجگاهی فکی
✓ درد مبهم در گوش و اطراف آن
✓ درد هنگام جویدن
✓ درد مبهم صورت
✓ قفل شدن مفصل
✓ سردرد
✓ درد گردن
✓ درد چشم
✓ درد دندان

التهاب تمپورومندیبولار همچنین می‌تواند، باعث ایجاد صدای کلیک یا احساس سایش هنگام باز کردن دهان یا جویدن شوند. اما اگر درد یا محدودیت حرکتی مرتبط با کلیک فک وجود نداشته باشد، احتمالاً نیازی به درمان نیست.

ارتباط بین گوش‌ درد و اختلالات مفصل تمپورومندیبولار بسیار نزدیک و مهم است، چون مفصل گیجگاهی‌ فکی در فاصله بسیار نزدیکی با ساختارهای گوش قرار دارد.

✅ مجاورت آناتومیکی با گوش میانی و خارجی: مفصل TMJ دقیقاً جلوی مجرای گوش خارجی قرار دارد. بنابراین هرگونه التهاب، تنش عضلانی یا جابه‌جایی دیسک در این ناحیه می‌تواند، احساس درد را به گوش منتقل کند، حتی بدون این که مشکلی واقعی در خود گوش وجود داشته باشد.

✅ اشتراک مسیرهای عصبی: اعصاب حسّی‌ای مثل عصب آئوریکولوتمپورال به مفصل TMJ و گوش خارجی، عصب‌دهی می‌کنند. در نتیجه، درد ناشی از مفصل می‌تواند، توسط مغز به‌اشتباه به‌عنوان گوش‌ درد تعبیر شود؛ این نوع درد را درد ارجاعی می‌نامیم.

✅ افزایش تنش در عضلات جونده و اطراف گوش: اختلالات TMJ معمولاً با اسپاسم یا سفتی عضلاتی مانند ماستر و تمپورالیس همراه هستند. این عضلات نزدیک گوش قرار دارند و فشار بیش‌ازحد آن‌ها می‌تواند، درد را به ناحیه گوش منتقل کند.

علائمی که نشان می‌دهد، گوش ‌درد مربوط به TMJ است، نه عفونت گوش:

✓ گوش‌درد بدون علائم عفونت
✓ بدتر شدن درد با جویدن یا باز کردن دهان
✓ احساس گرفتگی یا صدای کلیک هنگام حرکت فک
✓ درد یک‌طرفه همراه با درد فک، گیجگاه یا گردن

اختلال مفصل تمپورومندیبولار را می‌توان در طول معاینه دندانپزشکی یا معاینه فیزیکی تشخیص داد. در طول این ویزیت:

✓ هنگام باز و بسته کردن دهان، دامنه حرکتی مشاهده می‌شود.

✓ برای پیدا کردن نواحی ناراحت‌کننده، روی صورت و فک فشار وارد می‌شود.

✓ هنگام باز و بسته کردن دهان، اطراف مفاصل فک را لمس می‌کنند.

همچنین ممکن است، آزمایش‌های تصویربرداری انجام داده تا نگاه دقیق‌تری به مفاصل فک و ساختارهای اطراف آنها شود. این آزمایش‌ها شامل موارد زیر است:

✓ عکس‌برداری با اشعه ایکس دندانپزشکی
✓ سی‌تی اسکن
✓ ام آر آی
✓ آرتروسکوپی مفصلگیجگاهی فکی

✓ استفاده از دندان‌ها به عنوان ابزار
✓ وضعیت نامناسب بدن
✓ جویدن خودکار، مداد یا سایر وسایل
✓ جویدن یخ یا جویدن بیش از حد آدامس
✓ خوردن لقمه‌های بزرگ غذا
✓ ساییدن یا فشردن دندان‌ها در طول روز
✓ خوابیدن روی شکم

انواع مختلفی از داروهای بدون نسخه و داروهای تجویزی وجود دارد که می‌توانند، علائم TMJ را کاهش دهند، از جمله:

• مسکن‌هاییمانند استامینوفن
• داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی، مانندایبوپروفن و ناپروکسن
• شل‌کننده‌های عضلانی
• داروهای ضد افسردگی

برخی داروها، از جمله داروهای ضد افسردگی، می‌توانند، باعث بروکسیسم یا دندان قروچه یا فشردن دندان‌ها شوند.

محافظ دهان: وسایل دندانپزشکی مانند اسپلینت‌های دهانی یا محافظ دهان می‌توانند، فک را در موقعیت مطلوب‌تری قرار دهند یا به کاهش اثرات دندان قروچه و فشردن دندان‌ها کمک کنند.

فیزیوتراپی: شامل تمرینات TMJ برای کشش فک و تقویت عضلات اطراف مفاصل فک می‌شود.

تزریق در نقاط ماشه‌ای: این روش شامل سوزن خشک یا تزریق موادی به گره‌های عضلانی دردناک در فک می‌شود.

اولتراسوند تراپی: این درمان از امواج صوتی برای انتقال گرما به عمق بافت‌ها استفاده می‌کند. این روش جریان خون را افزایش داده و باعث شل شدن عضلات می‌شود.

تحریک الکتریکی عصب از طریق پوست: این روش از جریان‌های الکتریکی سطح پایین برای شل کردن عضلات فک استفاده می‌کند.

تغییرات رفتاری: شامل مواردی مانند بهبود وضعیت بدن و اجتناب از جویدن یخ می‌شود.

اگر داروها و درمان‌های غیرجراحی مؤثر نباشند، ممکن است به جراحی نیاز داشته باشید. انواع جراحی مفصل گیجگاهی فکی عبارت اند از:

آرتروسنتز: پزشکان اغلب از این روش برای تشخیص علت درد مفصل فک استفاده می‌کنند. اما در طول این روش، می‌توان از یک سوزن برای خارج کردن مایع از مفصل و تسکین علائم نیز استفاده کرد.

آرتروسکوپی مفصل گیجگاهی فکی: جراح، برش کوچکی درست جلوی گوش ایجاد کرده و یک لوله نازک دارای چراغ و دوربین را وارد می‌کند. ابزار جراحی از طریق لوله وارد شده تا استخوان را تغییر شکل داده، بافت اسکار را برداشته یا دیسک را در مفصل جابه‌جا کنند.

جراحی باز مفصل: وقتی جراحی آرتروسکوپی گزینه مناسبی نباشد، پزشک، جراحی باز مفصل انجام می‌دهد. این عمل نیاز به یک برش بزرگ دارد تا جراح بتواند، مستقیماً به مفصل فک دسترسی پیدا کند.

✅ کمپرس گرم و سرد

گرم‌کننده: یک حوله گرم یا پد حرارتی روی ناحیه فک به‌مدت ۱۵–۲۰ دقیقه برای شل کردن عضلات و کاهش اسپاسم.

سردکننده: کمپرس یخ برای ۱۰ دقیقه برای کاهش التهاب و درد شدید.

✅ تمرینات کششی و آرام‌سازی فک:

تمرینات ساده روزانه می‌توانند، به‌مرور باعث کاهش تنش مفصل و بهبود حرکت شوند؛ به‌عنوان مثال:

تمرین باز و بسته کردن آرام فک: دهان را به‌آرامی باز و بسته کن، بدون ایجاد درد. 10 بار تکرار، روزی ۲ بار.

✅ تمرین حرکت فک به طرفین

فک را آرام به چپ و راست حرکت داده و اگر صدا یا درد زیاد بود، متوقف شوید.

✅ تمرین فشار ملایم با دست

کف دست را زیر چانه گذاشته و درحالی‌ که فک را باز می‌کنید، با دست فشار اندک به سمت بالا وارد کنید.

✅ کاهش فشار روی مفصل فک

از جویدن آدامس یا غذاهای سفت پرهیز کنید.

لقمه‌های کوچک و نرم بخورید.

در زمان خمیازه یا عطسه، با دست فک رو پشتیبانی کرده تا بیش از حد باز نشود.

✅ مدیریت استرس

استرس و دندان‌قروچه شبانه از عوامل مهم TMJ هستند:

تمرینات تنفس عمیق یا مدیتیشن روزانه

نرمش‌های آرام‌بخش گردن و شانه

نوشتن افکار یا استفاده از دفترچه‌ تخلیه‌ احساسی

✅ اصلاح وضعیت بدن

نشستن یا ایستادن نادرست باعث فشار روی فک و گردن می‌شود:

پشت صاف، سر در امتداد ستون فقرات، شانه‌ها پایین

استفاده از بالش طبی هنگام خواب

جلوگیری از نگه داشتن تلفن بین شانه و گوش

اختلالات مفصل تمپورومندیبولار معمولاً نگران‌کننده نیست، اگر زود تشخیص داده شود و با روش‌های درست کنترل شود. در بسیاری از موارد، این اختلال خفیف و موقتی است و با درمان‌های خانگی، اصلاح عادت‌ها و مدیریت استرس بهبود پیدا می‌کند.

اما اگر علائم مانند درد مداوم، صداهای شدید در مفصل، قفل شدن فک یا تأثیر روی خواب و غذا خوردن طولانی شود، بی‌توجهی می‌تواند، باعث مزمن شدن مشکل و حتی آسیب مفصلی جدی‌تری شود. پس باید به‌موقع نسبت به درمان اختلال مفصل گیجگاهی فکی اقدام کرد. وقتی که:

• نشانه‌ها شدید یا طولانی‌مدت باشند.
• عملکرد فک مختل شود.
• درمان‌های خانگی پاسخ ندهند.

در این شرایط، مراجعه به دندان‌پزشک، متخصص فک‌ و‌ صورت یا فیزیوتراپیست ضروری است.

بدن ما با درد حرف می‌زند. گوش دادن به این پیام‌ها، بهترین راه برای پیشگیری از مشکلات جدی‌تر است. مفصل فک هم همین‌ گونه است، اگر به آن توجه کنیم، به خوبی پاسخ می‌دهد.