معرفی روش توانبخشی دهلیزی یا وستیبولار برای درمان عدم تعادل

سرگیجه و بی‌ثباتی، حتی در فعالیت‌های روزمره مثل راه رفتن یا بلند شدن از تخت می‌تواند، کیفیت زندگی را به‌ شکلی جدی کاهش دهد. خوشبختانه توانبخشی دهلیزی یک روش علمی و مؤثر است که به افراد کمک می‌کند، تعادل خود را بازیابی کرده، سرگیجه را کاهش داده و اعتماد‌به‌نفس بیشتری در حرکت داشته باشند.

توانبخشی وستیبولار بر پایه‌ تمرین‌های هدفمند و آموزش مغز انجام می‌شود تا بتواند، اطلاعات ورودی از گوش داخلی، چشم‌ها و پاها را بهتر پردازش کند. این تمرین‌ها به مغز می‌آموزند که با تغییرات وضعیت سر و بدن سازگار شود و مشکلات ناشی از اختلالات گوش داخلی، سرگیجه وضعیتی حمله‌ای خوش ‌خیم، نوریت وستیبولار، میگرن دهلیزی یا بیماری‌های مشابه را کاهش دهد.

در این مقاله به بررسی توانبخشی دهلیزی، افراد نیازمند به آن، نحوه انجام، نکات مهم برای اثربخشی بیشتر تمرین های توانبخشی وستیبولار و مزایا و عوارض توانبخشی دهلیزی می‌پردازیم.

توانبخشی دهلیزی یا به‌عبارتی Vestibular Rehabilitation Therapy یک برنامه مبتنی بر ورزش است که برای تشویق سیستم عصبی مرکزی به جبران مشکلات گوش داخلی طراحی شده است. درمان در توانبخشی دهلیزی شامل تمریناتی است که به فرد در مدیریت سرگیجه، گوش و تعادل بدن کمک می‌کند. درمان توانبخشی دهلیزی زمان‌بر است، اما می‌تواند، کیفیت زندگی را بهبود بخشد.

پس از معاینه گوش، شنوایی سنج با فرد مراجع روی یک برنامه مدیریتی کار کرده که شامل تمریناتی است که می‌توان در خانه انجام داد. تمرینات واقعیت مجازی شامل حرکات سر و چشم بوده که برای تحریک و بازآموزی سیستم دهلیزی ضروری است. تمرینات واقعیت مجازی، برای اکثر بزرگسالانِ مبتلا به اختلالات سیستم دهلیزی بسیار مؤثر بوده و نشان داده که در رفع علائم عدم تعادل، مؤثرتر از تمرینات عمومی است.

سرگیجه ممکن است، نشانه‌ای از برخی بیماری‌ها باشد که بر حس تعادل تأثیر می گذارند. سرگیجه و مشکلات تعادل همچنین ممکن است، باعث خستگی عضلانی و سردرد شوند. درمان توانبخشی دهلیزی ممکن است به افرادی که دارای بیماری هایی از جمله موارد زیر هستند، کمک کند:
✓ سرگیجه
✓ بیماری منیر
✓ سرگیجه وضعیتی خوش‌خیم حمله‌ای
✓ لابیرنتیت
✓ نوریت وستیبولار
✓ سردرد میگرنی
✓ سکته
✓ آسیب تروماتیک مغزی(TBI)
✓ خطر سقوط
✓ وزوز گوش

توانبخشی دهلیزی معمولا برای بیمارانی توصیه می‌شود که تکان خوردن مایع گوش سبب شده تا سیستم تعادلی گوش داخلی یا مغزشان دچار اختلال و در نتیجه سرگیجه، بی‌ثباتی یا حالت تهوع ‌شود. این روش، تمرین‌های هدفمند برای تقویت تعادل، هماهنگی چشم و سر و تطبیق مغز با تغییرات حسی ارائه می‌دهد.

✓ بیماران با BPPV مقاوم یا عودکننده، افرادی که با مانورهای جااندازی (مانند اپلی یا سِمونت) بهبود کامل پیدا نکرده یا علائم آن‌ها مکرر بازمی‌گردد.

✓ اختلالات تعادل پس از آسیب به گوش داخلی یا عصب هشتم جمجمه‌ای، مانند نوریت وستیبولار یا آسیب‌های ناشی از ضربه به سر.

✓ سرگیجه مزمن یا پس از بیماری‌های گوش داخلی، مثل لابیرنتیت، بیماری منیر یا اختلالات ایسکمیک گوش داخلی که باعث اختلال در جریان مایع دهلیزی می‌شوند.

✓ بی‌ثباتی و سرگیجه‌ای که پس از عمل جراحی گوش یا مغز رخ می‌دهد.

✓ میگرن دهلیزی یا اختلالات نوروماسکولار که با سرگیجه و عدم تعادل همراه هستند.

✓ سایر بیمارانی که سیستم تعادلی‌شان با تغییر وضعیت یا حرکت سر هماهنگ نمی‌شود. افرادی که هنگام پیاده‌روی، ورزش یا تغییر سریع وضعیت سر دچار سرگیجه، سبکی سر یا تعادل ضعیف می‌شوند.

نحوه انجام توانبخشی دهلیزی را به چند بخش تقسیم می‌شود.

علائم فرد باید ارزیابی شود. می‌توان برای انجام تست‌های دهلیزی همانند تست سرگیجه به شنوایی ‌سنج مراجعه کنید. این تست‌ها شامل آزمایش‌های مختلفی برای ارزیابی عملکرد بخش دهلیزی گوش داخلی هستند. یک فیزیوتراپیست، تعادل، نحوه راه رفتن، قدرت دست و پا و انعطاف‌پذیری شما را ارزیابی خواهد کرد.

سرگیجه و تعادل دست در دست هم دارند. درمان توانبخشی دهلیزی کمک می‌کند تا علائم سرگیجه، از جمله عدم تعادل را مدیریت کنید. برای درک نحوه عملکرد درمان، ابتدا به بررسی چرا احساس سرگیجه شدید دارید و چگونه بدن، تعادل را مدیریت می‌کند، می‌پردازیم.

سرگیجه: زمانی اتفاق می‌افتد که عاملی بر حس جهت‌یابی فضایی تأثیر می‌گذارد. جهت‌یابی فضایی، محاسبه موقعیت بدن نسبت به محیط اطراف توسط مغز است. وقتی این اتفاق می‌افتد، ممکن است، احساس گیجی یا سبکی سر کنید. همچنین ممکن است، احساس ناپایداری کنید، گویی حس تعادل خود را از دست داده‌اید.

تعادل: به رابطه بین مغز و سیستم حسی شما بستگی دارد. سیستم حسی شما شامل موارد زیر است:

✓ لابیرنت دهلیزی گوش داخلی: شامل مجاری نیم‌دایره‌ای که هنگام چرخاندن سر واکنش نشان داده و اندام‌های اتولیت که به جاذبه و حرکت واکنش نشان می‌دهند.

✓ بینایی: چشم، تکانه‌هایی را به مغز ارسال می‌کند که نشان می‌دهد، بدن در مقایسه با سایر اشیا در چه وضعیتی قرار دارد.

✓ پوست، مفاصل و عضلات: وقتی بدن حرکت می‌کند، به بافت‌ها فشار وارد می‌کند. بافت‌ها، سیگنال‌هایی را به مغز می‌فرستند و به آن می‌گویند که بدن شما نسبت به فضا در چه وضعیتی قرار دارد.

سیستم عصبی مرکزی این اطلاعات را جمع‌آوری می‌کند تا به بدن بگوید که چگونه تعادل خود را حفظ کند. وقتی عاملی در این سیستم اختلال ایجاد می‌کند، سیستم عصبی مرکزی نمی‌تواند، اطلاعات را به‌درستی پردازش کند. تمرین‌های توانبخشی وستیبولار به بازیابی این ارتباطات کمک می‌کند و در نهایت علائم سرگیجه و عدم تعادل را کاهش می‌دهد.

تمرین‌های عادت‌پذیری برای کاهش سرگیجه‌هایی استفاده شده که با حرکت بدن یا دیدن تصاویر متحرک ایجاد می‌شوند. این تمرین‌ها به‌مرور باعث شده تا مغز به حرکات سر و تغییر موقعیت بدن عادت کند و کمتر دچار سرگیجه شود. این روش معمولا برای افرادی مناسب است که هنگام حرکات سریع سر، خم شدن یا نگاه کردن به بالا احساس سرگیجه می‌کنند.

همچنین، تمرین عادت‌پذیری برای بیمارانی که در محیط‌های محرک بصری، مانند مراکز خرید و فروشگاه‌، هنگام تماشای فیلم‌های اکشن یا تلویزیون یا هنگام راه رفتن روی فرش‌ طرح‌دار و کف‌ براق، سرگیجه بیشتری را گزارش می‌کنند، مناسب است.

هدف از تمرین عادت‌پذیری، کاهش سرگیجه از طریق قرار گرفتن مکرر در معرض حرکات خاص یا محرک‌های بصری است که سرگیجه بیماران را تحریک می‌کند. این تمرینات به گونه‌ای طراحی شده‌اند که علائم سرگیجه بیماران را به‌صورت خفیف یا حداکثر متوسط ​​​​تحریک کنند. با گذشت زمان، با رعایت و پشتکار، شدت سرگیجه می‌تواند با یادگیری مغز برای نادیده گرفتن سیگنال غیرطبیعی کاهش پیدا کند.

تمرینات تثبیت نگاه برای بهبود کنترل حرکات چشم استفاده می‌شوند تا بینایی در حین حرکت سر واضح باشد. این تمرین‌ها برای افرادی مناسب هستند که به‌دلیل نوسان یا پرش تصویر در میدان دیدشان، هنگام مطالعه یا شناسایی اشیای در حال حرکت دچار مشکل می‌شوند.

به‌عبارت دیگر، این بیماران هنگام حرکت سر یا بدن احساس می‌کنند ،دنیای اطرافشان می‌لرزد یا جابه‌جا می‌شود و نمی‌توانند، تصویر را واضح ببینند. دو نوع تمرین چشم و سر برای تقویت ثبات نگاه وجود دارد. انتخاب تمرین یا تمرینات مورد استفاده به نوع اختلال دهلیزی و میزان آن بستگی دارد.

تمرین‌های تعادلی برای افزایش ثبات بدن و کمک به انجام راحت‌تر فعالیت‌های روزمره مثل مراقبت از خود، کار و تفریح طراحی می‌شوند. این تمرین‌ها باید بر اساس مشکل تعادلی خاص هر بیمار تنظیم شوند تا دقیقا همان بخش ضعیف بدن را تقویت کنند.

برای این که در تعادل فرد تغییر واقعی ایجاد شود، تمرین‌ها باید کمی چالش‌برانگیز اما ایمن باشند تا خطر زمین خوردن وجود نداشته باشد. هدف نهایی این تمرین‌ها، کمک به بیمار برای راه رفتن مطمئن‌تر در شرایط سخت‌تر مثل زمین‌های ناهموار یا محیط‌های تاریک است.

انجام منظم تمرین‌ها: تمرین‌ها باید روزانه و طبق برنامه پزشک یا فیزیوتراپیست انجام شوند. قطع یا انجام پراکنده تمرین‌ها باعث طولانی شدن دوره درمان و کاهش اثربخشی آن می‌شود.

رعایت تدریجی شدت تمرین: تمرین‌ها معمولا از حرکات آرام و ساده شروع شده و به‌تدریج سخت‌تر می‌شوند. افزایش ناگهانی شدت یا زمان تمرین ممکن است، سرگیجه شدید و حالت تهوع ایجاد کند و اثر مثبت را کاهش دهد.

تمرکز بر هماهنگی سر و چشم: بسیاری از تمرین‌ها برای هماهنگی حرکات چشم با سر طراحی شده‌اند. هنگام تمرین‌، به نقطه‌ای ثابت نگاه کنید و حرکات سر را آرام انجام دهید تا مغز یاد بگیرد، اطلاعات تعادلی را درست پردازش کند.

رعایت وضعیت مناسب بدن: هنگام تمرین، وضعیت بدن و گردن باید صاف و آرام باشد. از خم کردن یا چرخاندن شدید گردن بدون راهنمایی خودداری کنید.

تحمل سرگیجه کوتاه‌مدت: کمی سرگیجه خفیف یا سبکی سر در طول تمرین طبیعی بوده و نشانه پیشرفت درمان است. تنها اگر سرگیجه شدید یا تهوع طولانی ایجاد شود، تمرین باید متوقف و دوباره با شدت کمتر انجام شود.

سبک زندگی و مراقبت‌های تکمیلی: خواب کافی و منظم داشته باشید. هیدراته ماندن و تغذیه سالم برای عملکرد بهتر سیستم تعادلی مهم است. اجتناب از حرکات ناگهانی سر یا موقعیت‌های بالقوه خطرناک در طول دوره درمان ضروری است.

پیگیری منظم: جلسات منظم با فیزیوتراپیست یا پزشک باعث می‌شود، تمرین‌ها اصلاح شده و پیشرفت کنترل شود. اگر سرگیجه تکرار یا شدت گرفت، برنامه تمرین‌ می‌تواند، تغییر کند.

مزایا و عوارض درمان توانبخشی دهلیزی را در ادامه بررسی می‌کنیم.

مطالعات نشان می‌دهد که درمان توانبخشی دهلیزی به موارد زیر کمک می‌کند:

✓ خطر زمین خوردن خود را کاهش می‌دهد.
✓ تعادل را بهبود می‌بخشد.
✓ علائم سرگیجه را کاهش می‌دهد.
✓ توانایی در تثبیت بینایی را بهبود می‌بخشد.
✓ قدرت بدنی فرد را افزایش می‌دهد.

درمان توانبخشی دهلیزی خطرات جسمی ایجاد نمی‌کند.

✓ سرگیجه کوتاه‌مدت یا سبکی سر: در طول تمرین طبیعی و نشانه‌ فعالیت سیستم تعادلی است.

✓ تهوع یا احساس ناخوشی موقت: ممکن است در برخی حرکات یا مانورها ایجاد شود، معمولا کوتاه‌مدت است.

✓ خستگی عضلانی یا گردن درد خفیف: به‌ویژه اگر تمرین‌ها برای هماهنگی سر و چشم طولانی‌مدت یا شدید باشند.

✓ افزایش موقت علائم قبل از بهبود: بعضی افراد ممکن است، ابتدا سرگیجه یا بی‌ثباتی بیشتری احساس کنند تا مغز با تمرین‌ها تطبیق پیدا کند.

توانبخشی دهلیزی ابزاری مؤثر برای کاهش سرگیجه، بهبود تعادل و تقویت هماهنگی چشم و سر است، اما هر فردی نیاز به ارزیابی پزشکی قبل از شروع تمرین‌ها دارد. به پزشک متخصص گوش و حلق و بینی یا فیزیوتراپیست تعادل مراجعه کنید اگر:

✓ سرگیجه شدید، مکرر یا طولانی دارید که با فعالیت روزمره شما تداخل دارد.

✓ سرگیجه با علائم عصبی دیگر همراه است، مانند دوبینی، بی‌حسی، ضعف اندام‌ها، یا مشکلات گفتاری.

✓ پس از درمان‌های دیگرعلائم بهبود نیافته یا مجددا عود کرده‌اند.

✓ بی‌ثباتی یا سقوط در راه رفتن خطر آسیب ایجاد می‌کند.

✓ سرگیجه پس از ضربه به سر، عمل جراحی یا بیماری گوش داخلی شروع شده است.

تمرین ‌های توانبخشی وستیبولار در کنار ارزیابی دقیق پزشکی، ایمن و بسیار مؤثر است و می‌تواند، کیفیت زندگی را به‌صورت چشمگیری افزایش دهد. شروع خودسرانه تمرین‌ها بدون راهنمایی متخصص ممکن است، سرگیجه یا حالت تهوع شدید ایجاد کند و اثر درمان را کاهش دهد.