گوش چسبنده چیست؟ علائم، التهاب گوش چسبنده و بهترین قطره برای چسبندگی گوش

آیا تا به حال احساس کرده‌اید گوش‌تان گرفته و صداها را مانند قبل واضح نمی‌شنوید؟ این مشکل می‌تواند نشانه‌ای از التهاب گوش چسبنده باشد؛ عارضه‌ای شایع که بیشتر در کودکان دیده می‌شود، اما بزرگسالان نیز ممکن است به آن مبتلا شوند.

در گوش چسبنده، مایعی در پشت پرده گوش و داخل گوش میانی جمع می‌شود؛ مایعی که ممکن است رقیق بوده یا حتی حالتی غلیظ و چسبناک پیدا کند. همین ویژگی باعث شده که این عارضه با نام التهاب گوش چسبنده شناخته شود.اگرچه گوش چسبنده معمولا خطرناک نیست، اما باقیماندن مایع در گوش می‌تواند باعث کاهش شنوایی موقت شود.

این موضوع به‌ویژه در کودکان اهمیت بیشتری داشته، زیرا شنوایی نقش مهمی در رشد گفتار، یادگیری و عملکرد تحصیلی آن‌ها دارد.در ادامه این مقاله با علل ایجاد گوش چسبنده، علائم، روش‌های تشخیص و جدیدترین راهکارهای درمان التهاب گوش چسبنده و روش‌های پیشگیری از آن آشنا خواهیم شد.

گوش چسبنده که با نام پزشکی اوتیت میانی با افیوژن (Otitis Media with Effusion) شناخته می‌شود به تجمع مایع در گوش میانی، بدون وجود علائم عفونت حاد مانند تب یا درد شدید گوش گفته می‌شود. این مایع می‌تواند در یک یا هر دو گوش جمع شود. علت اصلی این مشکل، اختلال در عملکرد شیپور استاش است؛ لوله‌ باریکی که گوش میانی را به پشت گلو و بینی متصل می‌کند.

وظیفه‌ این لوله، متعادل‌سازی فشار هوا در دو طرف پرده گوش و تخلیه‌ مایعات از گوش میانی است. زمانی که این لوله به هر دلیلی مسدود یا دچار اختلال شود، هوا نمی‌تواند به گوش میانی برسد و مایعات نیز به‌درستی تخلیه نمی‌شوند و در نتیجه تجمع پیدا می‌کنند. هر چه این مایع بیشتر بماند، غلیظ‌‌تر و چسبنده‌تر می‌شود.
عوامل متعددی می‌توانند منجر به این اختلال شوند که به دو دسته کلی عوامل میزبان و عوامل محیطی تقسیم می‌شوند:

✓ عفونت‌ها و سرماخوردگی: شایع‌ترین علت، به‌ویژه در کودکان، پس از یک دوره عفونت گوش (اوتیت میانی حاد) یا عفونت‌های دستگاه تنفسی فوقانی مانند سرماخوردگی رخ می‌دهد. عفونت‌های مکرر گوش و سرماخوردگی‌های پیاپی، خطر ابتلا به التهاب گوش چسبنده را افزایش می‌دهند.

✓ آلرژی: واکنش‌های آلرژیک مانند تب یونجه نیز می‌توانند باعث تورم و التهاب در شیپور استاش شده و عملکرد آن را مختل کنند.

✓ آدنوئید بزرگ شده: آدنوئیدها بافت‌های لنفاوی پشت بینی هستند. بزرگ شدن آن‌ها می‌تواند دهانه‌ شیپور استاش را مسدود کند.

✓ عوامل محیطی: قرار گرفتن در معرض دود سیگار، حضور در مهدکودک‌ (تماس با سایر کودکان و افزایش احتمال عفونت) و تغذیه با شیشه شیر در حالت خوابیده از دیگر عوامل خطر هستند.

✓ عوامل آناتومیکی و ژنتیکی: در کودکان خردسال، شیپور استاش کوتاه‌تر و افقی‌تر است که آن‌ها را مستعد انسداد می‌کند. همچنین برخی سندرم‌ها مانند شکاف کام یا سندرم داون خطر ابتلا را افزایش می‌دهند.

علامت اصلی و شایع‌ترین نشانه‌ گوش چسبنده، کم شنوایی است. تجمع مایع در گوش میانی سبب شده تا امواج صوتی به‌خوبی منتقل نشده و صداها مبهم و دور به‌نظر برسند. این کاهش شنوایی می‌تواند خفیف تا متوسط باشد و معمولا با گوش درد همراه نیست. سایر علائمی که ممکن است بروز کنند عبارتند از:

✓ احساس پری یا فشار در گوش: بیمار احساس می‌کند گوشش پر شده یا گرفته است.
✓ وزوز گوش: شنیدن صداهای زنگ‌دار یا وزوز در گوش از دیگر علائم التهاب گوش چسبنده است.
✓ شنیدن صدای خود با شدت بیشتر: برخی بیماران احساس می‌کنند صدای خودشان در گوششان بلندتر از حالت طبیعی شنیده می‌شود.
✓ مشکلات تعادل: که به‌خصوص در کودکان شایع است.
✓ درد خفیف: گاهی اوقات ممکن است درد خفیفی در گوش احساس شود که معمولا شدید نیست.
✓ احساس تق‌تق یا صدای کلیک: که هنگام بلع یا خمیازه کشیدن شنیده می‌شود.
✓ تأخیر در گفتار و زبان: کودک صداها را به خوبی نمی‌شنود، در نتیجه یادگیری گفتار برایش دشوار شده و سبب دیر حرف زدن کودک می‌شود.
✓ بی‌توجهی و کاهش تمرکز: کاهش شنوایی ناشی از گوش چسبنده می‌تواند باعث شود کودک هنگام صحبت با او توجه کافی نداشته باشد یا به‌سادگی حواسش پرت شود.
✓ درخواست برای تکرار جملات: مرتب از اطرافیان می‌خواهد که حرف‌هایشان را تکرار کنند.
✓ بلند صحبت کردن یا زیاد کردن صدای تلویزیون: نیز از دیگر علائم این بیماری است.
✓ تحریک‌پذیری و گوشه‌گیری: به‌دلیل مشکلات شنوایی و ارتباطی ممکن است دچار مشکلات رفتاری شود.

در کودکان، به‌ویژه در سنین پایین که نمی‌توانند مشکلات خود را به‎خوبی بیان کنند، علائم رفتاری زیر می‌تواند نشان‌دهنده‌ گوش چسبنده باشد:

بسیاری از والدین در ابتدا تصور می‌کنند فرزندشان به حرف‌ها توجه نمی‌کند، لجباز شده یا در یادگیری مشکل دارد. اما پس از معاینه متخصص و انجام انواع تست شنوایی مشخص می‌شود که علت اصلی، کاهش شنوایی ناشی از گوش چسبنده بوده است. در بسیاری از این کودکان، با برطرف شدن تجمع مایع و بهبود شنوایی، تمرکز، ارتباط کلامی و عملکرد تحصیلی نیز به‌تدریج بهتر می‌شود.

اگرچه گوش چسبنده بیشتر در کودکان دیده می‌شود، اما بزرگسالان نیز ممکن است به آن مبتلا شوند. در این گروه سنی، اختلال عملکرد شیپور استاش معمولا در اثر آلرژی، گرفتگی گوش ناشی از سینوزیت، سرماخوردگی، تغییرات ناگهانی فشار هوا (مانند سفر هوایی یا غواصی) یا در موارد نادر، وجود توده در ناحیه پشت بینی (نازوفارنکس) ایجاد می‌شود. به همین دلیل، اگر گوش چسبنده فقط در یک گوش ایجاد شود و بیش از چند هفته ادامه پیدا کند، به‌ویژه اگر با علائمی مانند کاهش شنوایی، احساس پری گوش یا وزوز همراه باشد، مراجعه به متخصص گوش و حلق و بینی ضروری است.

علائم التهاب گوش چسبنده در بزرگسالان معمولا شامل کم شنوایی انتقالی، احساس گرفتگی یا پری گوش، شنیدن صداها به‌صورت خفه، وزوز گوش و گاهی اختلال خفیف در تعادل است. برخلاف عفونت حاد گوش، تب و درد شدید معمولا وجود ندارد. تشخیص زودهنگام و شناسایی علت زمینه‌ای، به انتخاب به‌موقع روش درمان مناسب کمک می‌کند. بسته به شرایط بیمار ممکن است انتظار هوشیارانه، اتواینفلیشن، درمان بیماری زمینه‌ای یا در صورت نیاز گرومت‌گذاری توصیه شود تا از بروز عوارض احتمالی جلوگیری شود.

در صورتی که گوش چسبنده به‌موقع تشخیص داده نشده و درمان نشود، می‌تواند به مرحله‌ پیشرفته‌تری به‌نام اوتیت میانی چسبنده (Adhesive Otitis Media) منجر شود. در این حالت، فشار منفی طولانی‌مدت در گوش میانی، پرده گوش را به‌سمت داخل می‌کشد تا جایی که به استخوانچه‌های شنوایی یا دیواره‌ داخلی گوش میانی می‌چسبد. این چسبندگی، توانایی ارتعاش پرده گوش و استخوانچه‌ها را به‌شدت کاهش داده و منجر به کم شنوایی انتقالی پایدارتر و گاهی اوقات آسیب دائمی می‌شود. علائم این مرحله مشابه گوش چسبنده است اما ممکن است شدیدتر و مداوم‌تر باشد.

گوش چسبنده در بسیاری از موارد طی ۶ هفته تا حداکثر ۳ ماه بدون نیاز به درمان خاصی بهبود پیدا می‌کند. به همین دلیل، درمان گوش چسبنده به سن بیمار، مدت زمان باقیماندن مایع در گوش میانی، شدت کاهش شنوایی و علت زمینه‌ای بستگی دارد. برخلاف تصور رایج، قطره‌های گوش معمولا درمان اصلی گوش چسبنده نبوده و تنها در شرایط خاص با تشخیص پزشک تجویز می‌شوند.

بسیاری از افراد هنگام جستجوی بهترین قطره برای چسبندگی گوش تصور می‌کنند چند قطره گوش می‌تواند مایع تجمع‌یافته را از بین ببرد؛ اما این مایع در پشت پرده گوش قرار دارد و قطره‌های گوش به آن ناحیه دسترسی ندارند. بنابراین، درمان اصلی گوش چسبنده معمولا شامل انتظار هوشیارانه، اتواینفلیشن یا در صورت نیاز گرومت‌گذاری است و قطره‌های گوش فقط در شرایط خاص و با تجویز پزشک کاربرد دارند.

برای مواردی که کم ‌شنوایی خفیف است و تأثیری بر گفتار، زبان یا عملکرد تحصیلی و اجتماعی ندارد، پزشک معمولا رویکرد انتظار هوشیارانه را توصیه می‌کند. به این معنا که بدون درمان خاصی، وضعیت بیمار برای مدت مشخصی (معمولا ۳ ماه) تحت نظر قرار می‌گیرد تا ببینند آیا مایع خودبه‌خود تخلیه می‌شود یا خیر.

✓ خوددمیدن: این تکنیک شامل باد کردن یک بادکنک مخصوص از طریق بینی یا انجام مانور والسالوا است. این کار می‌تواند به باز شدن شیپور استاش و تخلیه مایع کمک کند.

✓ درمان دارویی: بر اساس دستورالعمل‌های معتبر مانند راهنمای NICE ۲۰۲۳ و AAO-HNS ۲۰۱۶، استفاده از داروهای زیر توصیه نمی‌شود، زیرا شواهد کافی برای اثربخشی آن‌ها در درمان گوش چسبنده وجود ندارد:

✅ آنتی‌بیوتیک‌ها (مگر در صورت عفونت همزمان)
✅آنتی‌هیستامین‌ها
✅ضداحتقان‌ها
✅کورتیکواستروئیدها (خوراکی یا اسپری بینی)

✓ سمعک: در مواردی که گوش چسبنده ادامه‌دار است و باعث کم‌ شنوایی قابل‌توجهی می‌شود، اما جراحی گزینه‌ مناسبی نیست، می‌توان از سمعک به‌عنوان یک راه‌حل موقت برای بهبود شنوایی استفاده کرد.

اگر مایع بیش از ۳ ماه باقی بماند و با کم ‌شنوایی متوسط تا شدید همراه باشد که بر رشد گفتار، زبان یا عملکرد تحصیلی و اجتماعی کودک تأثیر منفی بگذارد، پزشک ممکن است گزینه‌های جراحی را پیشنهاد دهد.

✓ گرومت‌گذاری (لوله‌های تهویه): این روش، شایع‌ترین درمان جراحی برای گوش چسبنده است. در این عمل که معمولا به‌صورت سرپایی و تحت بیهوشی عمومی انجام می‌شود، جراح یک سوراخ بسیار کوچک در پرده گوش ایجاد کرده و لوله‌ بسیار ریزی به‌نام گرومت را در آن قرار می‌دهد. گرومت به‌عنوان یک مجرای هوایی عمل کرده و با متعادل‌سازی فشار از تجمع مجدد مایع جلوگیری می‌کند و شنوایی را به‌سرعت بهبود می‌بخشد. گرومت‌ها معمولا پس از ۶ تا ۱۲ ماه خودبه‌خود از پرده گوش خارج می‌شوند.

✓ آدنوئیدکتومی: در مواردی که بزرگ بودن آدنوئیدها (لوزه‌ سوم) علت اصلی انسداد شیپور استاش باشد، جراح ممکن است برداشتن آن‌ها را توصیه کند. این عمل اغلب همراه با گرومت‌گذاری انجام می‌شود.

اگرچه نمی‌توان به‌طور کامل از ابتلا به التهاب گوش چسبنده جلوگیری کرد، اما با رعایت نکات زیر می‌توان خطر آن را به میزان قابل‌توجهی کاهش داد:

✓ دوری از دود سیگار: از قرار گرفتن کودک در معرض دود سیگار خودداری کنید.
✓ شیر مادر: در صورت امکان به نوزاد خود شیر مادر بدهید.
✓ تغذیه با شیشه در حالت عمودی: هنگام شیردهی با شیشه، کودک را در حالت عمودی یا نیمه‌عمودی نگه دارید.
✓ محدودیت استفاده از پستانک: استفاده طولانی‌مدت از پستانک را محدود کنید.
✓ واکسیناسیون: واکسیناسیون کودک را به‌موقع انجام دهید.
✓ درمان آلرژی و عفونت‌ها: در صورت وجود آلرژی یا عفونت‌های مکرر تنفسی به پزشک مراجعه کرده و درمان مناسبی را در پیش بگیرید.

از آنجا که علائم گوش چسبنده ممکن است با عفونت گوش یا حتی سایر کم‌ شنوایی‌های اشتباه گرفته شود، تشخیص قطعی تنها با معاینه پزشک و انجام تست‌های تخصصی امکان‌پذیر است.

✅ معاینه با اتوسکوپ: پزشک با استفاده از یک ابزار مخصوص به‌نام اتوسکوپ، داخل کانال گوش و پرده گوش را معاینه می‌کند. در صورت وجود مایع، پرده گوش ممکن است به‌جای حالت شفاف و براق به رنگ زرد، کهربایی یا کدر دیده شود و حباب‌های هوا یا یک سطح مایع در پشت آن قابل مشاهده باشد.

✅ اتوسکوپ پنوماتیک: در اتوسکوپ پنوماتیک، پزشک مقدار کمی هوا را به‌آرامی وارد مجرای گوش می‌کند تا حرکت پرده گوش را ارزیابی کند. اگر پشت پرده گوش مایع جمع شده باشد، پرده گوش انعطاف و تحرک طبیعی خود را از دست می‌دهد و کمتر حرکت می‌کند.

✅ تست تمپانومتری: یک تست غیرتهاجمی است که با قرار دادن یک پروب کوچک در دهانه‌ کانال گوش، تغییرات فشار داخل گوش را اندازه‌گیری می‌کند و به‌صورت یک نمودار (تمپانوگرام) نشان می‌دهد.

✅ تست شنوایی سنجی: این تست برای ارزیابی دقیق میزان کم‌ شنوایی و نوع آن (انتقالی یا حسی-عصبی) انجام می‌شود. در کودکان بزرگتر و بزرگسالان با استفاده از هدفون و تولید صداهای مختلف انجام می‌شود.

بیشتر افراد مبتلا به گوش چسبنده هرگز دچار این عوارض نمی‌شوند و بسیاری از موارد بدون آسیب دائمی بهبود پیدا می‌کنند. با این حال، در صورت درمان نشدن یا باقیماندن طولانی‌مدت مایع، احتمال بروز برخی عوارض افزایش می‌یابد.

✅ عوارض جزئی مرتبط با OME

✓ کم‌ شنوایی (رسانایی، حسی-عصبی یا مختلط)
✓ سوراخ شدن پرده گوش
✓ تمپانواسکلروز
✓ اوتیت میانی چرکی حاد یا مزمن
✓ تأخیر گفتار و زبان

✅ عوارض عمده OME که نادرتر هستند:

✓ کلستئاتوم
✓ آبسه پشت گوشی
✓ ماستوئیدیت
✓ لابیرنتیت
✓ فلج یا پارزی عصب صورت
✓ آبسه استخوان گیجگاهی
✓ پتروزیت
✓ آبسه داخل جمجمه‌ای
✓ مننژیت
✓ هیدروسفالی اوتیتیک
✓ ترومبوز سینوس سیگموئید
✓ انسفالوسل
✓ نشت مایع مغزی نخاعی
✓ عوارض بینی یا نازوفارنکس مرتبط با بیماری زمینه‌ای

اگر کاهش شنوایی، احساس پری گوش یا گرفتگی گوش بیش از سه ماه ادامه پیدا کند، یا کودک دچار تأخیر در گفتار، افت عملکرد تحصیلی، درد شدید گوش، ترشح از گوش یا عفونت‌های مکرر شود، مراجعه به متخصص گوش و حلق و بینی ضروری است. همچنین در بزرگسالانی که گوش چسبنده فقط در یک گوش ایجاد شده یا به‌طور مداوم عود می‌کند، بررسی دقیق علت زمینه‌ای اهمیت زیادی دارد.

التهاب گوش چسبنده یا اوتیت میانی با افیوژن، اگرچه در بسیاری از موارد طی چند هفته تا حداکثر سه ماه بدون نیاز به درمان خاصی برطرف می‌شود، اما بی‌توجهی به علائم آن به‌ویژه در کودکان می‌تواند باعث کاهش شنوایی موقت شده و در ادامه بر رشد گفتار، یادگیری و کیفیت زندگی وی تأثیر بگذارد. به همین دلیل، پیگیری وضعیت بیمار و مراجعه منظم به پزشک اهمیت زیادی دارد.

اگر علائم گوش چسبنده بیش از چند هفته ادامه پیدا کرد یا باعث کاهش شنوایی، اختلال در گفتار کودک یا افت کیفیت زندگی شد، از مصرف خودسرانه قطره یا آنتی‌بیوتیک خودداری کنید. مراجعه به متخصص گوش، حلق و بینی و انجام تست‌های لازم مانند تمپانومتری و شنوایی ‌سنجی، بهترین راه برای تشخیص علت و انتخاب درمان مناسب است. درمان به‌موقع می‌تواند از بروز عوارض و آسیب‌های دائمی شنوایی جلوگیری کند.