بررسی تاثیر صدای انفجار بر گوش یا موج گرفتگی گوش: اثرات، علائم، مراقبت فوری و درمان

انفجار موشک‌ یا بمب‌ امواج فشاری بسیار شدید همانند فشارِ موج انفجار و همچنین صدای ضربه‌ایِ شدید، یعنی صدایی بیش از حدود ۱۴۰ تا ۱۹۰ دسی‌بل ایجاد می‌کند که می‌تواند، طی چند ثانیه آسیب شدیدی به گوش وارد کند. در درگیری‌های فعلی که شاهد بمباران سنگین هوایی و زمینی هستیم، تأثیر صدای انفجار بر گوش و آسیب‌های ناشی از آن، از جمله رایج‌ترین اثراتِ انفجاریِ غیرمرگبار هستند که در اغلب موارد، هم افراد غیرنظامی و هم نیروهای نظامی را درگیر می‌کنند.

این راهنما بر مبنای پروتکل‌های مبتنی بر شواهد نظامی تدوین شده تا توصیه‌ای عملی، واقع‌بینانه و قابل اجرا ارائه دهد، پس با ما همراه باشید تا به بررسی علل اهمیت بررسی میزان آسیب انفجاری به گوش ناشی از انفجارها، نحوه آسیب امواج به گوش، علائم، انواع آسیب‌های موج گرفتگی گوش، درمان‌ها، نحوه پیشگیری از تأثیر صدای انفجار بر گوش و چک لیست مورد نیاز در زمان حمله بپردازیم.

طبق مطالعه‌ای صورت گرفته در موارد بالینی سیستم آسیبِ مشترک یا (Joint Trauma System, JTS): Aural Blast Injury/Acoustic Trauma and Hearing Loss (۱۴ اوت ۲۰۲۵) که مرجع اصلی ارتش آمریکا در سال ۲۰۲۶ محسوب می‌شود، محققان به این نتیجه دست یافته‌اند که حدود ۵۰ تا ۸۰ درصد از افرادی که در معرض انفجار و موج گرفتگی گوش قرار می‌گیرند، نوعی آسیبِ گوش یا به‌عبارتی آسیب اتولوژیک را تجربه می‌کنند. این موارد شامل:

✓ پارگی پرده گوش
✓ کم شنوایی حسی – عصبی
✓ وزوز گوش
✓ و گاهی مشکلات وستیبولار و تعادل

است. بسیاری از این آسیب‌ها قابل درمان بوده یا حتی ممکن است در برخی موارد به‌صورت خودبه‌خود بهتر شوند؛ به‌خصوص اگر مراقبت‌ها به‌شکلی سریع و به‌موقع انجام شود. حتی در محیط‌هایی که امکانات کافی وجود ندارد یا با تهدید بالا روبه‌رو هستند، انجام چند اقدام ساده در همان ابتدا می‌تواند به حفظ شنوایی کمک کرده و از عوارضی مثل عفونت گوش یا وزوز مزمن جلوگیری کند.

فشارِ موج انفجار باعث ایجاد یک افزایش سریع فشار و سپس یک فاز منفی می‌شود؛ بدین معنا که وقتی انفجار رخ دهد، یک موج فشار بسیار سریع به اطراف پخش می‌شود. این موج در ابتدا یک افزایش شدید و ناگهانی فشار هوا ایجاد می‌کند (فاز مثبت). بلافاصله بعد از آن، هوا وارد یک مرحله مکش یا افت فشار می‌شود (فاز منفی).

این دو فاز پشت‌ سرهم مانند یک ضربه خیلی قوی به گوش عمل می‌کنند. این فرآیند می‌تواند، پرده گوش را پاره کرده و نیرویی را به گوش میانی و در نهایت به گوش داخلی منتقل کند. همچنین صدای ضربه‌ای به سلول‌های موییِ ظریف حلزون گوش آسیب می‌زند.

✓ پرده گوش آسیب‌پذیرترین بخش است.
✓ ترکش‌ها یا اجسام پرتاب ‌شده که البته برای آسیبِ به گوش کمتر شایع است.
✓ آستانه پاره‌ شدن پرده گوش که چیزی در حدود ۱۵ تا ۵۰ psi بوده و در انفجارهای نزدیک، بسیار دیده می‌شود.
✓ حتی اگر پرده گوش سالم بماند، انرژی آکوستیکِ شدید می‌تواند، باعث آسیب شود.

✅ علائم فوری یعنی چند ثانیه تا چند ساعت پس از انفجار:

✓ درد شدید یا احساس فشار در گوش
✓ کم شنوایی (گنگ، کم یا کامل و همچنین یک‌ طرفه یا دوطرفه)
✓ وزوز گوش
✓ خونریزی یا خروج مایع شفاف از گوش
✓ سرگیجه، دورانی شدن محیط یا اختلال تعادل

✅ علائم همراه با تأخیر و چند روز تا چند هفته بعد از انفجار:

✓ تداوم وزوز گوش
✓ بدتر شدن کاهش شنوایی
✓ احساس پُری گوش یا نشانه‌های عفونت مانند تب، چرک و تورم

اکثر افراد علائم دوطرفه دارند، اما گوشی که نزدیک‌تر به انفجار بوده، معمولا شدیدتر آسیب می‌بیند.

پارگی پرده گوش: شایع‌ترین نوع آسیب بوده که حدود ۱۶ تا ۵۰ درصد از افراد در معرض انفجار را درگیر می‌کند و اغلب به‌طور خودبه‌خود ترمیم می‌شود (در ۴۸ تا ۸۰٪ موارد).

کم‌ شنوایی انتقالی: درواقع کم شنوایی انتقالی ناشی از پارگی پرده گوش یا وجود خون یا مایع در گوش میانی است.

کم شنوایی حسی – عصبی: شامل آسیبِ دائمی به حلزون گوش بوده و معمولا از دست رفتن فرکانس‌های بالا در آن دیده می‌شود.

آسیب اولیه موج انفجار: آسیب مستقیم ناشی از فشار هوا به گوش به‌صورت زیر است:

✓ وزوز گوش: اغلب دائمی بوده و ممکن است، ناتوان‌ کننده باشد.
✓ آسیب وستیبولار: شامل سرگیجه و عدم تعادل بوده که کمتر شایع اما بسیار جدی است.
✓ کم‌ شنوایی مختلط: ترکیبی از کم‌ شنوایی رسانشی و حسی – عصبی است.

هر گوش را به‌طور جداگانه بگیرید و سپس با صدای بلند یا آهسته صحبت کنید. به عدم تقارن شنوایی در گوش‌ها دقت کنید. دنبال وجود هر گونه خون یا ترشح مایع در گوش باشید.

در موارد زیر فورا به پزشک متخصص گوش، حلق و بینی یا نزدیک‌ترین مرکز درمانی مراجعه کنید:

✓ سرگیجه شدید، ناتوانی در راه رفتن
✓ ضعف یا بی‌حسی صورت
✓ درد شدید و مداوم
✓ خروج عفونت یا ترشحات همراه با تب
✓ کاهش شنوایی در هر دو گوش یا کاهش شنوایی شدید در یک گوش

✓ کاهش شنوایی ثبت ‌شده
✓ پارگی پرده گوش
✓ وزوز گوش پس از انفجار

در ادامه به بررسی راه‌های مراقبت از آسیب انفجاری به گوش ناشی از انفجارها می‌پردازیم.

✅خشک نگه داشتن گوش: از ورود آب به گوش، شنا یا شست‌وشوی گوش که می‌تواند، باعث عفونت شود، خودداری کنید. هنگام دوش گرفتن از گلوله پنبه آغشته به وازلین استفاده کنید.

✅فرو نبردن هیچ وسیله‌ای در گوش: از قطره‌های خانگی، گوش‌ پاکن یا شستشوی گوش (مگر در صورتی که آموزش دیده باشید) استفاده نکنید.

✅تسکین درد: از مسکن‌های بدون نسخه مانند ایبوپروفن یا استامینوفن در صورتی که منع مصرف ندارید، استفاده کنید.

✅اجتناب و دوری کردن از سروصدا: از محل‌های انفجار یا تیراندازی‌ بیشتر فاصله بگیرید؛ از محافظ گوش موقت مانند دستمال لوله ‌شده یا انگشتان خود استفاده کنید.

✅استراحت: در صورت آسیب یک ‌طرفه، به پهلو و روی گوشی که آسیب ندیده دراز بکشید.

✅در صورت مشکوک بودن به پارگی پرده گوش: به هیچ عنوان خود – درمانی نکنید؛ برای تمیز کردن گوش یا مصرف هر نوع داروی آنتی‌بیوتیک در صورت وجود باقیمانده اجسام خارجی به پزشک مراجعه کنید.

درمان‌های پزشکی و تخصصی آسیب انفجار بر گوش به‌صورت زیر هستند.

در صورت وجود هر گونه آلودگی، پرده گوش باید زیر میکروسکوپ تمیز شود. در صورت باقی ماندن آلودگی، می‌توان از قطره‌های فلوروکینولون به‌علاوه استروئید مانند سیپروفلوکساسین یا دگزامتازون در حدود ۴ قطره، ۳ بار در روز، به مدت ۷ روز استفاده کرد.

تا زمان بهبودی، گوش خود را خشک نگه دارید.

گوش‌ها در اغلب موارد به‌صورت خودبه‌خود بهبود می‌یابند؛ در صورت عدم بهبودی بیش از ۳ تا ۶ ماه، ممکن است، نیاز به پچ (ترمیم با وصله) یا جراحی باشد.

کورتیکواستروئیدهای خوراکی با دوز بالا مانند پردنیزولون ۱ میلی‌گرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن در روز و حداکثر به میزان ۶۰ میلی‌گرم به مدت ۷ تا ۱۰ روزاستفاده شده، سپس به‌تدریج دوز کاهش یابد.

در صورت عدم امکان مصرف خوراکی یا عدم پاسخ کامل، از دگزامتازون ترانس‌تیمپانیک (تزریقی به گوش میانی) استفاده شود.

درمان باید در عرض چند روز و در بهترین حالت، کمتر از ۱۰ تا ۱۴ روز شروع شود تا بیشترین شانس بهبودی وجود داشته باشد.

صوت ‌درمانی و مشاوره: از سکوت مطلق پرهیز کنید.

اکسیژن پرفشار: که استفاده از آن ممکن است در برخی موارد کمک ‌کننده باشد، اما در عین حال دسترسی به آن محدود است.

وزوز گوش اغلب با بهبود شنوایی، کاهش پیدا می‌کند، اما ممکن است در مواردی هم باقی بماند. راهکارهای رفع آن عبارت است از:

✓ استفاده از صدای پس ‌زمینه (پنکه، اپلیکیشن‌ها)
✓ تکنیک‌های آرام‌سازی
✓ و در موارد شدید، درمان شناختی رفتاری (CBT)

برای کم شنوایی دائمی از راهکارهای زیر استفاده کنید:

✓ استفاده از سمعک
✓ کاشت حلزون (به ندرت نیاز است.)

✅کودکان: امکان خطر در کودکان، بیشتر در مورد تأخیر در رشد گفتار وجود دارد؛ و مداخله زودهنگام در این زمینه ضروری است.

✅سالمندان: بهبودی در این سن کندتر است و باید تعادل فرد و مراقبت از وی برای جلوگیری از خطر سقوط را تحت نظر داشت.

✅زنان باردار: استروئیدها در کوتاه‌مدت برای این افراد عموما بی‌خطر هستند؛ اما در هر حال مشورت با پزشک ضروری است.

✅محافظت موقت: از انگشتان در گوش، پارچه یا دستمال کاغذی لوله ‌شده یا دست‌های گود شده در زمان انفجار استفاده کنید.

✅فاصله گرفتن: از پنجره‌ها و درها دور شوید؛ در اکثر موارد زیرزمین‌ها مکان‌های امن‌تری هستند.

✅گوشی: در صورت دسترسی از گوشی‌های فومی نظامی یا تجاری استفاده کنید، زیرا خطر را به‌شدت کاهش می‌دهند.

✅پس از انفجار: گوش خود را خشک نگه دارید و تا حد امکان از قرار گرفتن در معرض صدا اجتناب کنید.

✅پارگی مزمن پرده گوش: خطر عفونت و کلستئاتوم

✅کم شنوایی حسی – عصبی و وزوز گوش دائمی: تأثیر بر کیفیت زندگی

به‌منظور پیگیری، بهتر است به یک شنوایی‌ سنج در فواصل ۱ تا ۳ ماه مراجعه کرده؛ در صورت تداوم مشکلات انجام تست‌های شنوایی سنجی به‌صورت سالانه توصیه می‌شود.

✅ارزیابی علائم که شامل موارد زیر است:

✓ میزان درد
✓ سطح کاهش شنوایی
✓ وجود ترشح
✓ سرگیجه

✅گوش را خشک نگه دارید. بدون استفاده از آب یا هر گونه شستشوی خودسرانه.

✅درد را با استفاده از ایبوپروفن یا استامینوفن کنترل کنید.

✅از قرار گرفتن در معرض صداهای بیشتر اجتناب کنید.

✅در صورت تداوم علائم بیش از چند روز یا شدت یافتن آن‌ها، در اسرع وقت به متخصص گوش و حلق و بینی مراجعه کرد و تست شنوایی ‌سنجی انجام دهید.

✅در موارد کاهش شنوایی یا وزوز گوش، مصرف زودهنگام استروئیدهای خوراکی می‌تواند، بسیار کمک کننده باشد.

✅تا زمان بهبودی، اقدامات احتیاطی برای خشک نگه داشتن گوش را رعایت کنید.

آسیب‌های ناشی از تأثیر صدای انفجار بر گوش بسیار شایع هستند، اما بسیاری از افراد با انجام مراقبت‌های لازم و فوری مانند خشک نگه داشتن گوش و مصرف استروئیدها برای آسیب گوش داخلی، می‌توانند، سطح آسیب صوتی به گوش را کاهش داده و به‌خوبی بهبود ‌یابند.

طبق آخرین دستورالعمل JTS که در آگوست ۲۰۲۵ منتشر شده، ارزیابی زودهنگام و اجتناب از قرار گرفتن در معرض صداهای بیشتر، کلید حفظ شنوایی است. حتی‌الامکان در مکان‌های امن ساکن شوید، در صورت امکان کمک بگیرید و بدانید که حتی موارد شدید نیز می‌توانند به‌طور قابل توجهی بهبود یابند.