سرگیجه وضعیتی حمله‌ای خوش خیم چیست و چطور درمان می‌شود؟

آیا تاکنون هنگام تغییر وضعیت بدن، مثلا چرخیدن در رختخواب یا بالا بردن سر، احساس کرده‌اید، محیط پیرامون در حال چرخش است؟ نگران نباشید، شما تنها نیستید! بسیاری از افراد این سرگیجه‌های ناگهانی و کوتاه‌مدت را تجربه کرده و تصور می‌کنند، مشکلی جدی وجود دارد، در حالی‌که در بیشتر موارد علت آن، سرگیجه وضعیتی حمله‌ای خوش ‌خیم است. این نوع سرگیجه معمولا بی‌خطر است، اما می‌تواند، بسیار آزاردهنده باشد.

در این مقاله به بررسی سرگیجه وضعیتی حمله‌ای خوش ‌خیم، علائم، تشخیص، درمان و پیشگیری از سرگیجه خوش‌ خیم وضعیتی می‌پردازیم.

سرگیجه وضعیتی حمله‌ای خوش ‌خیم یا Benign paroxysmal positional vertigo (BPPV) یک اختلال شایع در گوش داخلی است. درBPPV، هر گونه تغییر در وضعیت سر، مانند کج کردن سر به عقب یا نشستن در رختخواب منجر به سرگیجه ناگهانی و احساس چرخش اتاق به دور سر می‌شود.

سرگیجه وضعیتی، نشانه یک مشکل جدی نیست و معمولا ظرف چند روز پس از اولین حمله، خودبه‌خود از بین می‌رود؛ گرچه برای برخی افراد ممکن است، چندین هفته طول بکشد. با این حال می‌تواند، ترسناک و خطرناک باشد، به‌خصوص در افراد بالای ۶۵ سال. بی‌ثباتی در سرگیجه خوش‌خیم وضعیتی خوش‌خیم می‌تواند، منجر به زمین خوردن شود که یکی از علل اصلی شکستگی است.

BPPV زمانی اتفاق می‌افتد که کریستال‌هایی به‌نام اتوکونیا که معمولا در بخشی از سیستم دهلیزی یا تعادل گوش داخلی قرار دارند، از جای خود خارج شده و در بخش دیگری از سیستم تعادل گوش داخلی یعنی یکی از مجاری نیم‌دایره‌ای جمع می‌شوند. با حرکت سر، کریستال‌های جابه‌جا شده نیز حرکت می‌کنند و پیام‌های نادرست به مغز و سپس به چشمان ارسال می‌شوند.

✓ احساس چرخش یا دَوَران محیط اطراف ( که معمولا چند ثانیه تا یک دقیقه طول می‌کشد.)
✓ بروز سرگیجه در اثر تغییر وضعیت سر
✓ از دست دادن تعادل هنگام برخاستن یا راه رفتن
✓ احساس تهوع یا استفراغ در موارد شدید
✓ احساس سبکی سر یا بی‌ثباتی حتی در فاصله‌ بین حملات
✓ در برخی افراد، وزوز گوش یا احساس پری در گوش

تشخیص BPPV بر پایه‌ شرح حال دقیق بیمار و تست سرگیجه است. پزشک از بیمار می‌خواهد، حرکات خاصی انجام دهد تا بتواند به بررسی گوش و تعادل بدن بپردازد و مشخص شود آیا سرگیجه و حرکات غیرطبیعی چشم (نیستاگموس) در اثر تغییر وضعیت سر ایجاد می‌شود یا خیر.

پزشک در ابتدا درباره‌ نوع سرگیجه و شرایط بروز آن می‌پرسد:

✓ آیا سرگیجه هنگام تغییر وضعیت سر اتفاق می‌افتد؟
✓ مدت هر حمله چقدر است؟
✓ آیا همراه با تهوع یا از دست دادن تعادل است؟
✓ آیا ضربه به سر، جراحی گوش یا کمبود خواب داشته‌اید؟

این اطلاعات به پزشک کمک می‌کند تا احتمال BPPV را از سایر علل سرگیجه مثل میگرن دهلیزی، عفونت گوش یا اختلالات عصبی تفکیک کند.

این آزمون، اصلی‌ترین و دقیق‌ترین روش تشخیص BPPV است؛ به‌ویژه وقتی کانال نیم‌دایره‌ای خلفی درگیر باشد.

یک: بیمار روی تخت می‌نشیند و سرش حدود ۴۵ درجه به‌سمت گوش مشکوک چرخانده می‌شود.

دو: سپس پزشک به‌آرامی او را به حالت درازکش در می‌آورد، به‌طوری‌که سر کمی به عقب خم شود.

سه: در این وضعیت، اگر بیمار دچار سرگیجه شود و چشمانش حرکات لرزشی سریع نشان دهند، نتیجه تست مثبت بوده که نشانه‌ قطعی درگیری کانال نیم‌دایره‌ای خلفی گوش داخلی است.

✓ بیمار به پشت دراز می‌کشد، سپس پزشک سر او را حدود ۳۰ درجه بالا می‌آورد.
✓ سپس سر را به‌سمت راست و چپ می‌چرخاند.
✓ اگر در یکی از جهت‌ها سرگیجه رخ داد، همان گوش درگیر است.

اگر پزشک احتمال دهد سرگیجه علت دیگری دارد یا الگوی حرکات چشمی غیرمعمول باشد، ممکن است، برای اطمینان از سلامت گوش و مغز، آزمایش‌های زیر درخواست شود:

✓ ویدئونیستاگموگرافی (VNG) یا الکترونیستاگموگرافی :(ENG) برای بررسی دقیق حرکات چشم و عملکرد تعادلی

✓ MRI یا CT اسکن مغز: فقط در موارد نادر، برای رد کردن علل عصبی یا سکته مغزی

همان گونه که گفته شد، سرگیجه وضعیتی حمله‌ای خوش‌ خیم با حرکت کریستال‌های کوچک کلسیم به‌نام اتوکونیا از محل طبیعی خود رخ می‌دهد. این کریستال‌ها می‌توانند، آزادانه در فضاهای پر از مایع گوش داخلی، از جمله مجاری نیم‌دایره‌ای (SCC) حرکت کنند. وقتی اتوکونیا وارد SCC می‌شود، مشکلی ایجاد نمی‌کند تا زمانی که موقعیت سر تغییر کند:

✓ نگاه به بالا یا پایین
✓ برخاستن از حالت درازکش به نشسته
✓ غلتیدن در رختخواب

در این موقعیت‌، اتم‌های کریستالی باعث تکان خوردن مایع گوش در کانال نیم‌دایره‌ای می‌شوند. این حرکت مایع، عصب تعادل را تحریک می‌کند و نتیجه آن سرگیجه ناگهانی و پرش چشم است. سرگیجه وضعیتی حمله‌ای خوش ‌خیم، معمولا با تغییر وضعیت سر ایجاد می‌شود، اما برخی عوامل می‌توانند، خطر ابتلا یا شدت آن را افزایش دهند:

✓ فرسودگی طبیعی ساختار گوش داخلی
✓ ضربه به سر
✓ نگه داشتن سر در یک موقعیت طولانی، مثل صندلی دندانپزشکی یا استراحت مطلق در رختخواب
✓ ورزش‌های پرتحرک یا ایروبیک با شدت بالا
✓ دوچرخه‌سواری در مسیرهای ناهموار
✓ سایر بیماری‌های گوش داخلی، مانند لابیرنتیت، نوریت وستیبولار، اختلالات ایسکمیک یا عفونی
✓ میگرن دهلیزی و بیماری منیر

خوشبختانه این نوع سرگیجه در اغلب موارد قابل‌ درمان است و با روش‌های خاصی می‌توان علائم را به‌طرز چشمگیری کاهش داد یا به‌کلی برطرف کرد.

این روش‌ها مؤثرترین و اصلی‌ترین درمان برای BPPV هستند. در واقع، جابه‌جایی ذرات کلسیمی کوچک از بخش اوتریکول گوش داخلی به داخل یکی از کانال‌های نیم‌دایره‌ای باعث ارسال سیگنال‌های اشتباه به مغز شده و در نتیجه فرد هنگام تغییر وضعیت سر دچار سرگیجه می‌شود. مانورهای فیزیکی کمک می‌کنند تا این ذرات به محل اصلی خود برگردند و عملکرد تعادلی گوش اصلاح شود.

مانور اپلی (Epley Maneuver)

رایج‌ترین و مؤثرترین روش درمان BPPV به‌ویژه وقتی کانال نیم‌دایره‌ای خلفی درگیر باشد.

✅ بیمار روی تخت می‌نشیند و سرش را حدود ۴۵ درجه به‌سمت راست می‌چرخاند.
✅ سپس به‌آرامی به پشت دراز می‌کشد به شکلی ‌که شانه‌ها روی تخت باشد و سر اندکی به عقب خم شود (حدود ۲۰–۳۰ درجه پایین‌تر از سطح بدن).
✅ در این وضعیت بیمار حدود ۳۰ تا ۶۰ ثانیه یا تا زمانی که سرگیجه متوقف شود، می‌ماند.
✅ سپس بدون بلند کردن سر، آن را به سمت چپ می‌چرخاند و مجددا ۳۰ تا ۶۰ ثانیه صبر می‌کند.
✅ بدن نیز به پهلوی چپ می‌چرخد (صورت به پایین) و باز ۳۰ ثانیه صبر می‌کند.
✅ در نهایت به‌آرامی می‌نشیند.

مانور سِمونت (Semont Maneuver)

این روش نیز برای درگیری کانال نیم‌دایره‌ای خلفی مؤثر است و معمولا زمانی استفاده می‌شود که اپلی جواب نداده یا بیمار تحمل حرکات آهسته را ندارد.

✅ بیمار روی تخت می‌نشیند، سرش را ۴۵ درجه به‌سمت چپ می‌چرخاند.
✅ سپس به‌سرعت به‌سمت راست دراز می‌کشد تا گوش درگیر پایین باشد. در این حالت حدود ۳۰ ثانیه می‌ماند.
✅ بعد، بدون تغییر جهت سر، به‌سرعت به‌سمت چپ می‌چرخد تا گوش درگیر بالا بیفتد. مجدداً ۳۰ ثانیه صبر می‌کند.
✅ سپس به‌آرامی به حالت نشسته برمی‌گردد.

مانور لِمبرت (Lempert / Barbecue Roll Maneuver)

این مانور برای زمانی است که کانال نیم‌دایره‌ای افقی درگیر باشد.

✅ بیمار به پشت دراز می‌کشد، به‌صورتی که سرش به‌سمت راست چرخیده باشد.
✅ سپس هر ۱۵ ثانیه، سر را ۹۰ درجه در جهت مخالف می‌چرخاند تا در نهایت به‌سمت چپ و سپس روی شکم قرار بگیرد.
✅ در هر موقعیت حدود ۳۰ ثانیه مکث می‌کند.
✅ در آخر به‌آرامی می‌نشیند.

اگر علائم باقی بمانند یا سرگیجه عود کند، تمرین‌های توانبخشی دهلیزی به تقویت سیستم تعادلی کمک می‌کنند، همانند تمرین براندت-داروف که تمرینی ساده برای انجام در خانه است. معمولا روزی دو یا سه نوبت، هر بار ۵ تکرار انجام می‌شود.

✅ روی تخت بنشینید.
✅ سپس سریعا به یک پهلو دراز بکشید به‌صورتی ‌که صورتتان به سمت بالا باشد (حدود ۴۵ درجه زاویه).
✅ در همین حالت ۳۰ ثانیه یا تا برطرف شدن سرگیجه بمانید.
✅ به وضعیت نشسته برگردید و ۳۰ ثانیه صبر کنید.
✅ همین حرکات را برای سمت مقابل تکرار کنید.

داروها به‌تنهایی درمان اصلی نیستند، ولی در کنترل علائم حاد مثل تهوع، سرگیجه شدید یا استفراغ نقش دارند. داروهای متداول عبارت اند از:

✓ بتاهیستین: بهبود جریان خون در گوش داخلی و کاهش سرگیجه

✓ دیمن‌هیدرینات یا مکلیزین :برای کنترل تهوع

✓ متوکلوپرامید :ضد تهوع در موارد شدید

داروها باید کوتاه‌مدت و فقط با تجویز پزشک مصرف شوند، زیرا استفاده‌ طولانی ممکن است، باعث تضعیف سیستم تعادلی شود.

سرگیجه وضعیتی حمله‌ای خوش‌ خیم (BPPV) گرچه خطرناک نیست، اما تمایل زیادی به برگشت مجدد دارد، به‌ویژه در افراد بالای ۵۰ سال یا کسانی که سبک زندگی کم‌تحرکی دارند. پیشگیری کامل همیشه ممکن نیست، زیرا علت اصلی گاهی ناشناخته است، اما با رعایت چند نکته‌ علمی و ساده می‌توان احتمال بروز یا عود آن را به‌شدت کاهش داد.

حرکات ناگهانی سر، مثل چرخاندن سریع، خم شدن شدید یا خوابیدن در وضعیت‌های خاص، ممکن است، باعث جابه‌جایی دوباره کریستال‌ها در گوش داخلی شود.

✓ هنگام برخاستن از خواب، به‌آرامی بنشینید و چند ثانیه صبر کنید تا بدن متعادل شود.

✓ از حرکات ناگهانی سر مثل چرخش سریع یا نگاه به بالا با زاویه زیاد پرهیز کنید.

✓ اگر سابقه BPPV دارید، در چند هفته‌ بعد از درمان، روی طرف درگیر نخوابید.

✓ هنگام ورزش یا یوگا، از حرکات سر به‌سمت عقب یا وارونه خودداری کنید تا زمانی که مطمئن شوید، علائم کاملا برطرف شده‌اند.

بسیاری از بیماران گزارش می‌دهند که سرگیجه معمولا صبح هنگام بیدار شدن یا هنگام غلتیدن در رختخواب آغاز می‌شود. برای کاهش احتمال بروز مجدد:

✓ در چند هفته‌ اول پس از درمان، سعی کنید به پشت بخوابید نه به پهلو.
✓ از دو بالش استفاده کنید تا زاویه سر کمی بالاتر از بدن باشد (حدود ۳۰ درجه).
✓ اگر لازم است به پهلو بخوابید و سمت غیر درگیر را انتخاب کنید.

حتی بعد از برطرف شدن علائم، سیستم تعادلی گوش نیاز به تقویت دارد. تمرین‌های ساده می‌توانند به مغز کمک کنند تا بهتر با تغییر وضعیت‌ سازگار شود.

✓ تمرین تعادلی ساده: مثل ایستادن روی یک پا، راه رفتن در خط مستقیم یا حرکت دادن آرام سر در حالی که به نقطه‌ای ثابت نگاه می‌کنید.

✓ ورزش‌های ملایم: پیاده‌روی روزانه و یوگای سبک به بهبود حس تعادل کمک می‌کنند.

برخی عوامل جسمی باعث افزایش احتمال بروز یا عود BPPV می‌شوند.

✓ کمبود ویتامین D یکی از عوامل مؤثر در عود سرگیجه وضعیتی است. مطالعات نشان داده‌اند، افرادی که سطح ویتامین D پایینی دارند، بیشتر در معرض عود BPPV هستند. با مشورت پزشک، سطح ویتامین D خود را بررسی و در صورت نیاز مکمل مصرف کنید.

✓ هیدراته بمانید. کم‌آبی بدن، عملکرد سیستم تعادلی را مختل می‌کند.

✓ استرس خود را کنترل کنید. استرس و خستگی زیاد می‌تواند، تعادل را به‌صورت غیرمستقیم دچار اختلال کند. در این حالت، تمرین‌های تنفس عمیق، مدیتیشن یا خواب کافی مفید هستند.

✓ پرهیز از الکل و نیکوتین، زیرا این مواد جریان خون در گوش داخلی را کاهش می‌دهند.

برخی مشکلات زمینه‌ای احتمال ابتلا یا عود BPPV را افزایش می‌دهند:

✓ عفونت‌ یا التهاب‌ گوش داخلی

✓ دیابت کنترل‌نشده

✓ فشار خون بالا

✓ مشکلات گردن (مثل آرتروز یا اسپاسم‌های شدید)

درمان و کنترل منظم این بیماری‌ها به کاهش احتمال عود کمک زیادی می‌کند.

اگرچه تجربه‌ سرگیجه‌ ناگهانی می‌تواند، ترسناک و آزاردهنده باشد، اما خوشبختانه سرگیجه وضعیتی حمله‌ای خوش‌ خیم (BPPV) در بیشتر موارد بیماری خطرناکی نیست و با چند مانور ساده‌ درمانی به‌راحتی کنترل می‌شود. این نوع سرگیجه به ساختار گوش داخلی مربوط است و نشانه‌ مشکل جدی مغزی یا عصبی محسوب نمی‌شود. خبر خوب این که درمان آن سریع، مؤثر و بدون نیاز به داروهای سنگین است .حتی بسیاری از بیماران، پس از یک تا دو جلسه درمان، به زندگی عادی خود بازمی‌گردند.

آنچه اهمیت دارد، آگاهی و برخورد درست با علائم است؛ اگر سرگیجه‌ با تغییر وضعیت سر آغاز شده، ماندگار نبوده و با مانورهایی مثل اپلی بهبود پیدا می‌کند، جای نگرانی نیست. تنها کافی است به‌آرامی حرکت کرده، از حرکات ناگهانی بپرهیزید و در صورت تکرار علائم، با پزشک خود مشورت کنید تا بهترین روش درمان انتخاب شود. با رعایت چند نکته‌ ساده در سبک زندگی، حفظ آرامش و پیگیری درمان، سرگیجه وضعیتی به‌جای نگرانی، به تجربه‌ای گذرا و قابل‌کنترل تبدیل خواهد شد.