گوش هواپیما (باروتروما / آسیب فشاری گوش): علائم، علل، پیشگیری و درمان

تجربه تغییر فشار ناگهانی در گوش‌ها، به‌خصوص در طول پرواز، برای بسیاری از مسافران آشنا است. این حس پُری یا درد خفیف، که به آن گرفتگی گوش ناشی از پرواز یا باروتروما گوش می‌گویند، اغلب با مانورهای ساده‌ای مانند خمیازه کشیدن یا قورت دادن بزاق برطرف می‌شود. اما داستان همین‌جا تمام نمی‌شود. در موارد نادر، این اختلال موقت می‌تواند، سرآغاز مشکلات جدی‌تر و ماندگار در سیستم شنوایی ما باشد.

در این مقاله سفری خواهیم داشت به دنیای باروترمای گوش، علائم، علل، نحوه تشخیص، راهکارهای پیشگیری، راه‌های درمان و عوارض ناشی از عدم درمان گرفتگی گوش ناشی از پرواز.

گوش هواپیما که از نظر پزشکی با نام باروتروما یا باروتیت میانی شناخته می‌شود، زمانی رخ می‌دهد که بین فشار هوای موجود در گوش میانی و محیط اطراف، عدم تعادل در فشار ایجاد شود. این حالت معمولا هنگام برخاستن یا فرود آمدن هواپیما به‌دلیل تغییرات سریع فشار کابین رخ می‌دهد.

لوله‌ استاش یعنی مسیر ارتباطی گوش میانی با پشت بینی و گلو معمولا با باز شدن لحظه‌ای، فشار را برابر می‌کند. اما وقتی این لوله به‌درستی باز نشود، معمولا به‌دلیل اختلال در عملکرد یا انسداد شیپور استاش پرده‌ گوش به داخل یا خارج کشیده می‌شود و احساس ناراحتی یا درد ایجاد می‌کند.

طبق منابع معتبر این مشکل یکی از شایع‌ترین مشکلات مرتبط با سفر هوایی بوده، معمولا موقتی است و خودبه‌خود بهبود می‌یابد، اما در موارد شدید ممکن است، منجر به عارضه شود. برخلاف عفونت‌ گوش، گوش هواپیما مشکل فشاری است، نه عفونی.

علائم معمولا هنگام اوج‌گیری (کمتر شایع) یا هنگام فرود (شایع‌تر) ظاهر می‌شوند و شامل موارد زیر هستند:

✓ احساس پُری، گرفتگی یا انسداد در یک یا هر دو گوش
✓ درد یا فشار خفیف تا متوسط در گوش
✓ کم ‌شنوایی موقت یا صدای مبهم
✓ شنیدن صداهای تق‌تق، پاپ یا وزوز گوش
✓ در موارد شدید: گوش درد شدید، سرگیجه یا خونریزی گوش (نادر)

اغلب افراد علائم خفیفی دارند که ظرف چند دقیقه تا چند ساعت پس از فرود برطرف می‌شود.

علت اصلی گرفتگی گوش ناشی از پرواز، اختلال در عملکرد لوله‌ استاش است که مانع از برابر شدن فشار در زمان تغییرات سریع ارتفاع می‌شود. بر اساس داده‌های موجود و بررسی‌های جدید، عوامل زیر رایج‌ترین محرک‌ها هستند:

✓ عفونت‌های تنفسی فوقانی، سرماخوردگی، سینوزیت یا آلرژی (به‌دلیل ورم مخاط لوله استاش)
✓ بزرگی آدنوئیدها یا لوزه‌ها (در کودکان شایع‌تر)
✓ عمل جراحی اخیر گوش یا سابقه مشکلات مکرر گوش
✓ سیگار کشیدن یا قرار گرفتن در معرض دود سیگار
✓ نوزادان و کودکان (به‌دلیل کوتاه‌تر و افقی‌تر بودن لوله استاش)
✓ مسافران پرتردد یا افراد دارای مشکلات مزمن بینی یا سینوس

پرواز با سرماخوردگی به‌شدت خطر را افزایش می‌دهد؛ بسیاری از منابع در این حالت توصیه می‌کنند که اگر امکان دارد، سفر را به تعویق بیاندازید.

تشخیص دقیق باروتروما عمدتا بر اساس شرح حال دقیق بیمار و معاینه فیزیکی توسط پزشک استوار است. پزشک با پرسیدن جزئیات مربوط به زمان و شدت درد، علائم همراه مانند گرفتگی بینی، سرماخوردگی یا سابقه مشکلات گوش و همچنین زمان بروز علائم نسبت به پرواز، به تشخیص اولیه می‌رسد. سپس برای تأیید و بررسی شدت عارضه از روش‌های زیر استفاده می‌کند.

این روش اصلی‌ترین و سریع‌ترین راه برای بررسی وضعیت گوش خارجی و پرده گوش است. پزشک با استفاده از اتوسکوپ موارد زیر را مشاهده می‌کند:

✓ پرده گوش:
– عقب ‌رفتگی که نشان‌ دهنده فشار منفی در گوش میانی است.
– برجستگی که در صورت تجمع مایع یا فشار مثبت به‌وجود می‌آید.
– قرمزی که نشانه التهاب است.
– کاهش شفافیت یا کدر شدن که می‌تواند به‌دلیل وجود مایع پشت پرده باشد.
– وجود حباب هوا یا خطوط مایع که نشان ‌دهنده تجمع مایع در گوش میانی است.

✓ خونریزی: در صورت پارگی پرده گوش
✓ کانال گوش خارجی: برای بررسی وجود ترشح، التهاب یا انسداد

تست تمپانومتری غیرتهاجمی بوده و عملکرد گوش میانی و تحرک پرده گوش را ارزیابی می‌کند. دستگاه، امواج صوتی را به کانال گوش می‌فرستد و میزان بازتاب آن‌ها را با تغییر فشار در کانال گوش اندازه‌گیری می‌کند. نتایج تیمپانومتری در باروتروما معمولا نشان ‌دهنده موارد زیر است:

✓ فشار منفی در گوش میانی که یکی از یافته‌های کلیدی در باروترومای گوش است.
✓ کاهش تحرک پرده گوش که به‌دلیل فشار یا وجود مایع در گوش است.
✓ نوع B یا C در نمودار تیمپانوگرام که نشان ‌دهنده مشکلات گوش میانی است.

در صورت ادامه یافتن علائم کاهش شنوایی یا وجود وزوز گوش پس از چند روز، انجام تست شنوایی ‌سنجی مانند ادیومتری توصیه می‌شود. این آزمایشات به تعیین نوع و شدت کاهش شنوایی یعنی کم شنوایی انتقالی، کم شنوایی حسی – عصبی، یا کم شنوایی مختلط کمک می‌کنند و در افتراق باروتروما از سایر علل مشکلات شنوایی مفید هستند.

انجام سی‌تی اسکن در موارد معمول باروتروما ضروری نیست و به‌ندرت انجام می‌شود. اما اگر پزشک به عوارض پیچیده‌تر مشکوک باشد، مانند:

✓ پارگی پرده گوش
✓ شکستگی استخوانچه‌های گوش میانی
✓ وجود کلستئاتوم (کیست اپیدرموئید در گوش میانی)
✓ مشکلات استخوانی اطراف گوش میانی

در این موارد، سی‌تی اسکن جزئیات دقیقی از ساختار استخوانی و بافت‌های نرم گوش میانی و ماستوئید ارائه می‌دهد.

✓ تمپانوستومی: در مواردی که مایع در گوش میانی به‌طور مداوم جمع شده یا لوله استاش به‌شدت دچار اختلال بوده، پزشک ممکن است، لوله تهویه در پرده گوش کار بگذارد.
✓ اندوسکوپی سینوس: اگر گرفتگی گوش با مشکلات سینوسی همراه باشد، ممکن است، نیاز به بررسی مجاری سینوسی باشد.

با ترکیب این روش‌ها، پزشک می‌تواند به تشخیص قطعی باروتروما رسیده و شدت آن را ارزیابی کند تا بهترین برنامه درمانی را برای بیمار تدوین نماید.

راهکارهای پیشگیری بر باز نگه داشتن لوله‌های استاش و فعالانه برابر کردن فشار تمرکز دارد.

✓ خمیازه کشیدن یا قورت دادن مکرر در طول برخاستن و به‌ویژه فرود هواپیما
✓ جویدن آدامس، مکیدن آب‌نبات سفت یا نوشیدن جرعه ‌آب
✓ مانور والسالوا (بینی را بگیرید، دهان را بسته و به‌آرامی فوت کنید، انگار که در حال فین کردن هستید. چندین بار تکرار کنید، به‌خصوص هنگام فرود.)
✓ مانور توینبی (بینی را بگیرید و همزمان آب دهان خود را قورت دهید.)

تکنیک‌های برابر کردن فشار را هنگام افزایش فشار انجام دهید و در زمان فرود خواب نباشید تا بتوانید فعالانه فشار گوش را تنظیم کنید.

✓ ضداحتقان خوراکی مانند سودوافدرین ۳۰ تا ۶۰ دقیقه قبل از فرود هواپیما
✓ اسپری ضداحتقان بینی مانند اکسیمتالازولین قبل از پرواز و فرود هواپیما
✓ آنتی‌هیستامین‌ها در صورت دخالت آلرژی

گوشی‌های مخصوص تنظیم فشار هوا مانند EarPlanes تغییرات فشار را کند می‌کنند و به گوش‌ها زمان بیشتری برای تنظیم می‌دهند.

✓ بدن را هیدراته نگه دارید (هوای کابین خشک است).
✓ از مصرف الکل یا کافئین اجتناب کنید، زیرا کم‌ آبی را تشدید می‌کنند.
✓ در صورت سرماخوردگی، عفونت سینوسی یا پس از جراحی اخیر گوش، پرواز را به تعویق بیندازید.
✓ برای نوزادان، هنگام تغییر فشار، از شیشه شیر، شیردهی یا پستانک استفاده کنید.

در ادامه به بررسی نحوه درمان خانگی، دارویی و نیاز به جراحی گرفتگی گوش ناشی از پرواز می‌پردازیم.

✓ ادامه مانورهای برابرکننده فشار: مانورهای والسالوا، توینبی و خمیازه کشیدن یا قورت دادن مکرر باعث بازشدن لوله استاش و کاهش فشار گوش می‌شوند.
✓ مسکن‌ها برای کاهش درد و ناراحتی: مصرف داروهای بدون نسخه مانند ایبوپروفن یا استامینوفن می‌تواند، گوش درد یا احساس سنگینی گوش را کاهش دهد.
✓ ضداحتقان‌ها در صورت گرفتگی بینی یا التهاب سینوس
– اسپری بینی ضداحتقان مانند اکسیمتازولین یا فنیل‌افرین (حداکثر ۳ روز استفاده شود.)
– قرص ضداحتقان خوراکی نظیر سودوافدرین (۳۰ تا ۶۰ دقیقه قبل یا بعد از پرواز)
در بیماران قلبی، فشار خون بالا یا تیروئید باید با پزشک مشورت شود.
✓ کمک به باز شدن گوش با بخار یا کمپرس گرم: گذاشتن پارچه گرم و مرطوب روی ناحیه گوش ممکن است، گردش هوا را بهتر کرده و عملکرد لوله استاش را بهبود بخشد.

اگر گرفتگی یا درد تا بیش از ۲–۳ روز ادامه یافت، پزشک ممکن است این درمان‌ها را توصیه کند:

✓ کورتیکواستروئیدها
– خوراکی یا اسپری بینی (فلوتیکازون، مومتازون یا پردنیزولون)
– برای کاهش التهاب اطراف لوله استاش و سرعت دادن به باز شدن مسیر هوا

✓ آنتی‌هیستامین‌ها (در بیماران آلرژیک): اگر باروتروما با آلرژی فصلی یا سینوزیت آلرژیک همراه باشد، آنتی‌هیستامین‌ها کاهش ‌دهنده التهاب و گرفتگی هستند.

در درصد کمی از بیماران که علائم شدید یا عودکننده دارند، درمان‌های تخصصی گوش انجام می‌شود:

✓ میرینگوتومی: ایجاد سوراخ کوچک در پرده گوش برای تخلیه مایع یا برابر کردن فشار؛ در صورت تجمع مایع گوش میانی مفید است.
✓ قرار دادن لوله‌های تمپانوستومی: لوله‌های کوچک در پرده گوش که تهویه و تنظیم فشار را در موارد مکرری که نیاز به پرواز است مانند خلبانان برقرار می‌کنند.
✓ تمپانوپلاستی: در موارد پارگی واقعی پرده گوش یا نقص دائمی، ترمیم با جراحی انجام می‌شود. بیشتر پارگی‌ها تا چند هفته خودبه‌خود بسته می‌شوند، اما ترمیم تخصصی در صورت باقیماندن لازم است.

کودکان به‌ویژه زیر ۶ سال به‌دلیل کوتاه‌تر و افقی‌تر بودن لوله استاش و همچنین ناتوانی در انجام مانورهای تنظیم فشار، نسبت به بزرگسالان بیشتر مستعد گرفتگی گوش هنگام پرواز هستند. رعایت نکات زیر از بروز درد، گریه و مشکلات بعدی در آنها پیشگیری می‌کند.

این اقدامات ساده بیشترین اثر را در کودکان دارند:

✓ تشویق کودک به نوشیدن مایعات (شیر، آب، آبمیوه رقیق‌ شده) در هنگام برخاستن و فرود هواپیما
✓ مکیدن پستانک برای نوزادان (یکی از بهترین روش‌ها)
✓ خوردن خوراکی جویدنی مناسب سن مثل بیسکوییت نرم، پفک‌ نمکی کودک یا آدامس، مخصوص بالای ۴ سال

نباید از کودک بخواهید، مانور والسالوا را با فشار زیاد انجام دهد. زیرا لوله استاش آنها بسیار حساس است و فشار زیاد می‌تواند، موجب آسیب گوش میانی شود.

✓ استفاده از گوشی‌های تنظیم فشار در سایز کودک کاملا ایمن و مفید است.
✓ این گوشی‌ها فشار را تدریجی می‌کنند و جلوی درد ناگهانی را می‌گیرند.

قبل از مصرف هر دارویی باید با پزشک اطفال مشورت شود:

✓ ضداحتقان‌های خوراکی مانند سودوافدرین به‌طور کلی برای کودکان زیر ۶ سال توصیه نمی‌شود.
✓ اسپری‌های بینی ضداحتقان نیز برای کودکان زیر ۲ سال ممنوع‌اند.
✓ اگر کودک آلرژی دارد، در موارد خاص ممکن است، آنتی‌هیستامین‌های ایمن برای کودکان تجویز شوند.
✓ اگر کودک سرماخوردگی یا عفونت گوش دارد، بهتر است، پرواز به تعویق بیفتد.

✓ از کودک بخواهید، مرتب آب دهان خود را قورت بدهد، آب بنوشد یا خوراکی بخورد.
✓ اگر کودک در فرود گریه می‌کند، نگران نباشید، زیرا گریه در واقع به‌طور طبیعی فشار گوش را کاهش می‌دهد و مفید است.
✓ در صورت احساس درد یا بی‌قراری، می‌توان از مسکن‌های مناسب سن مثل استامینوفن کودک یا ایبوپروفن کودک استفاده کرد.

در کودکان این علائم نیازمند بررسی پزشک متخصص اطفال است:

✓ درد شدید بعد از پرواز (که بیش از ۲۴–۴۸ ساعت طول بکشد.)
✓ ترشح، خونریزی یا بوی بد از گوش
✓ تب یا نشانه‌های عفونت
✓ کاهش شنوایی، بی‌قراری شدید یا عدم پاسخ به صدا
✓ سابقه عفونت‌های مکرر گوش یا جراحی لوله گوش

اگرچه بیشتر موارد باروتروما خفیف‌اند و خودبه‌خود بهبود پیدا می‌کنند، اما در صورت شدید بودن یا باقی ماندن علائم، می‌توانند به مشکلات زیر منجر شوند:

✓ فشار طولانی‌مدت می‌تواند به ساختارهای گوش میانی و داخلی آسیب بزند.
✓ ممکن است، فرد دچار احساس گرفتگی مزمن، وزوز ثابت یا کم شنوایی رسانشی شود.

✓ ناتوانی در تهویه گوش میانی باعث جمع شدن مایع پشت پرده گوش می‌شود.
✓ این حالت با احساس سنگینی، کاهش شنوایی و گاهی عفونت ثانویه همراه است.

در موارد فشار شدید، پرده گوش ممکن است، پاره شود. خطرات همراه آن عبارت‌اند از:

✓ درد ناگهانی
✓ خونریزی
✓ ترشح چرکی در صورت عفونت
✓ کاهش شنوایی

بیشتر پارگی‌ها خودبه‌خود ترمیم می‌شوند، اما برخی نیازمند تمپانوپلاستی هستند.

باروتروماهای مکرر، خصوصا در مسافرانی که زیاد پرواز می‌کنند، خلبان‌ها یا افراد با سینوزیت یا آلرژی مزمن، می‌تواند:

✓ عملکرد لوله استاش را مختل کند.
✓ منجر به احساس پرشدگی مداوم، اختلال شنوایی و فشار گوش شود.
✓ احتمال نیاز به لوله تهویه گوش را افزایش دهد.

مایع تجمع‌ یافته محیط مناسبی برای رشد باکتری‌ها بوده و ممکن است، منجر به موارد زیر شود:

✓ عفونت گوش
✓ تب
✓ درد شدید
✓ ترشح

گرفتگی گوش ناشی از پرواز یا همان گوش هواپیما، تجربه‌ای ناخوشایند اما بسیار رایج در دنیای سفر هوایی است. فشار هوای متغیر در کابین هواپیما می‌تواند به‌طور موقت تعادل گوش میانی را بر هم زند و منجر به احساس پُری، گوش درد در هواپیما و حتی کاهش شنوایی موقت شود. خبر خوب این است که این وضعیت، اگرچه ناراحت ‌کننده است، اما در اکثر مواقع به‌طور کامل قابل پیشگیری و مدیریت است.

کلید اصلی در پیشگیری از باروتروما، فعال‌سازی عضلات اطراف شیپور استاش است. این کار به تنظیم فشار هوا در گوش میانی کمک می‌کند. تکنیک‌های ساده‌ای که همگی بارها تجربه کرده‌ایم، بهترین دوستان ما در طول پرواز هستند:

✓ قورت دادن بزاق: ساده‌ترین و مؤثرترین راه؛ جویدن آدامس یا مکیدن آبنبات در طول اوج‌گیری و فرود می‌تواند به قورت دادن مکرر کمک کند.
✓ خمیازه کشیدن: باز کردن دهان و کشیدن نفس عمیق، شیپور استاش را باز می‌کند.
✓ مانور والسالوا: با دهان بسته و بینی گرفته شده، به‌آرامی هوا را به‌سمت داخل بینی فشار دهید تا گوش‌ها باز شوند.
✓ استفاده از اسپری بینی: اگر دچار گرفتگی بینی هستید، استفاده از اسپری‌های ضداحتقان بینی حدود ۳۰ دقیقه تا یک ساعت قبل از پرواز می‌تواند به باز نگه داشتن شیپور استاش کمک کند.

مهم است بدانیم که اکثر موارد باروتروما خفیف هستند و به‌سرعت و خودبه‌خود، اغلب در عرض چند ساعت یا حداکثر چند روز پس از پرواز، بهبود می‌یابند. با این حال، گوش دادن به بدن و توجه به علائم حائز اهمیت است. اگر درد شدید، کاهش شنوایی پایدار، وزوز گوش مداوم یا سرگیجه را تجربه کردید، مراجعه به پزشک عمومی یا متخصص گوش، حلق و بینی ضروری است.