گفتار درمانی چیست؟ چه افرادی به آن نیاز دارند؟

گفتار و زبان، پل ارتباطی انسان‌ها با یکدیگر و با محیط اطراف هستند. توانایی برقراری ارتباط مؤثر نه‌تنها در رشد اجتماعی و عاطفی، بلکه در پیشرفت تحصیلی و حرفه‌ای نقش حیاتی دارد. با این حال، برخی افراد به دلایل مادرزادی، اکتسابی یا آسیب‌های محیطی و عصبی، در بیان افکار، تلفظ صحیح کلمات، روان بودن گفتار یا درک زبان دچار مشکل می‌شوند. اینجاست که گفتاردرمانی وارد میدان می‌شود؛ شاخه‌ای تخصصی از علوم توانبخشی که با استفاده از ارزیابی دقیق، تمرینات هدفمند و تکنیک‌های علمی، به افراد کمک می‌کند، مهارت‌های گفتاری و زبانی خود را بهبود بخشند.

در این مقاله به بررسی موارد زیر می‌پردازیم:

✓ گفتاردرمانی چیست؟
✓ گفتاردرمان کیست؟
✓ گفتاردرمانی چه اختلالاتی را درمان می‌کند؟
✓ بهترین زمان شروع گفتاردرمانی

گفتاردرمانی یا Speech Therapy به فرد در صحبت کردن و استفاده از سایر مهارت‌های زبانی کمک می‌کند. این روش کمک می‌کند تا افکار خود را بیان کرده و آنچه دیگران می‌گویند را درک کنید. همچنین می‌تواند، مهارت‌هایی مانند حافظه و توانایی حل مسئله را بهبود بخشد.

برخی افراد برای صحبت کردن و برقراری ارتباط به کمک نیاز دارند. برخی دیگر برای پردازش و درک بهتر زبان به گفتاردرمانی نیاز دارند. گفتاردرمانی به افرادی که در صحبت کردن مشکل دارند، کمک می‌کند تا بهتر ارتباط برقرار کنند و موانع ناشی از اختلالات گفتاری را از بین ببرند. اهداف گفتاردرمانی شامل موارد زیر است:

✓ بهبود تلفظ
✓ تقویت عضلات مورد استفاده در گفتار
✓ یادگیری صحیح صحبت کردن

گفتاردرمانی در بهبود موارد زیر کمک می‌کند:

 ✓ مهارت‌های اولیه زبان
 ✓ توانایی استفاده از صدای خود
 ✓ درک زبان
 ✓ تسلط

گفتاردرمانی می‌تواند، برای هر کسی که اختلال ارتباطی دارد، مفید باشد. اگر دچار اختلال شنوایی یا بیماری هستید که بلع را دشوار می‌کند، پزشک ممکن است، گفتاردرمانی را پیشنهاد کند. پزشک گفتاردرمانی را برای کمک به موارد زیر توصیه می‌کند:

آفازی: افراد مبتلا به آفازی در خواندن، نوشتن، صحبت کردن و درک زبان مشکل دارند. این بیماری اغلب پس از سکته مغزی یا آسیب به ناحیه‌ای از مغز که زبان را پردازش می‌کند، ایجاد می‌شود.

آپراکسی: افراد مبتلا به آپراکسی می‌دانند، چه می‌خواهند بگویند، اما در شکل‌دهی کلمات مشکل دارند. آنها ممکن است در خواندن، نوشتن، بلعیدن و سایر مهارت‌های حرکتی مشکل داشته باشند.

اختلال تلفظ: افراد مبتلا به اختلالات تلفظ قادر به تولید برخی از صداهای خاص نیستند. به‌عنوان مثال، آنها ممکن است یک صدا را با صدای دیگر جایگزین کنند.

اختلالات شناختی – ارتباطی: اگر ناحیه‌ای از مغز که توانایی تفکر شما را کنترل می‌کند، آسیب دیده باشد، ممکن است در برقراری ارتباط مشکل داشته باشید. افراد مبتلا به اختلالات شناختی – ارتباطی ممکن است، در گوش دادن، صحبت کردن، حافظه و حل مسئله مشکل داشته باشند.

اختلال تکلم: افراد مبتلا به اختلال تکلم ممکن است، گفتار آهسته یا نامفهوم داشته باشند. این اتفاق زمانی رخ می‌دهد که عضلات کنترل‌ کننده گفتار ضعیف می‌شوند. علل شایع آن شامل سکته مغزی،MS ، اسکلروز جانبی آمیوتروفیک یا سایر اختلالات سیستم عصبی است.

اختلالات بیانی: افراد مبتلا به اختلالات بیانی ممکن است در بیان کلمات یا انتقال افکار خود مشکل داشته باشند. اختلالات بیانی با سکته مغزی یا سایر رویدادهای عصبی، تأخیر در رشد و کم شنوایی مرتبط است .

اختلالات روانی کلام: اختلالات روانی کلام، سرعت، جریان و ریتم گفتار را مختل می‌کند. لکنت زبان یک اختلال روانی کلام است.

اختلالات دریافتی: افراد مبتلا به اختلالات دریافتی در درک یا پردازش گفته‌های دیگران مشکل دارند. آنها ممکن است، دایره لغات محدودی داشته، در دنبال کردن دستورالعمل‌ها مشکل داشته باشند یا به مکالمات بی‌علاقه به نظر برسند.

اختلالات تشدید صدا: بیماری‌هایی هستند که حفره‌های دهان یا بینی را تحت تأثیر قرار می‌دهند. این بیماری‌ها می‌توانند، جریان هوا را مسدود کرده و ارتعاشاتی را که در شنیدن صداها کمک می‌کنند، تغییر دهند. شکاف کام، تورم لوزه‌ها و سایر بیماری‌هایی که بر ساختار دهان و بینی تأثیر می‌گذارند، می‌توانند، باعث اختلالات تشدید صدا شوند.

گفتاردرمانگران متخصصانی هستند که در پیشگیری، مدیریت و انجام تحقیقات در زمینه اختلالات ارتباطی و بلع در طول زندگی یک فرد تخصص دارند. آنها از نظر اخلاقی موظف به ارائه خدماتی متناسب با سطح تحصیلات، آموزش، شایستگی، مهارت‌ها و تبحر خود در رابطه با نقش‌های مشخص شده هستند.

یک گفتاردرمانگر باید آموزش حرفه‌ای مداوم را دنبال کند تا تخصص خود را در توسعه بالینی و فناوری جدید این حرفه گسترش دهد. مسئولیت‌های یک گفتاردرمانگر شامل:

✓ ارزیابی
✓ تشخیص
✓ توانبخشی
✓ پیشگیری از اختلالات ارتباطی
✓ و بلع ناشی از اختلالات مکانیسم دهان، حنجره، طنین، تنفس، مری یا عصبی

است. هدف نهایی گفتاردرمانی بهبود کیفیت زندگی فرد با بهینه‌سازی توانایی‌های ارتباطی و بلع او با مدیریت به‌روز، منطقی، ایمن و مقرون‌به‌صرفه است.

گفتاردرمانی برای درمان اختلالات زیر استفاده می‌شود.

اختلال زبانی می‌تواند بر توانایی در تشخیص صداهای گفتاری مختلف، نام بردن اشیا و ساختن جملات کامل تأثیر بگذارد. در کودکان، علل این اختلالات اغلب مشخص نیست. عوامل خطر اصلی عبارت اند از:

✓ اختلالات شنوایی
✓ تأخیر در رشدعمومی
✓ اختلالات رشد مغز

اختلالات زبانی در بزرگسالان تقریباً همیشه نتیجه آسیب یا بیماری مغزی است. به‌عنوان مثال، افرادی که دچار سکته مغزی شده‌اند، اغلب در تشکیل جملات یا به خاطر سپردن کلمات مشکل دارند. کم شنوایی نوزادان نیز می‌تواند، سبب بروز این اختلال شود.

افراد مبتلا به اختلالات گفتاری در تولید برخی صداهای گفتاری، بیان واضح کلمات یا صحبت کردن روان مشکل دارند. این مشکل معمولا شامل نوک زبانی صحبت کردن است و بیشتر اوقات بر تلفظ صداهای س یا ز تأثیر می‌گذارد.

اختلالات گفتاری ممکن است، نتیجه اختلالات رشدی باشد، اما عوامل روانشناختی نیز ممکن است، در آن نقش داشته باشند. بزرگسالانی که بیماری‌های عصبی دارند، نیز ممکن است، دچار اختلالات گفتاری شوند. این امر درک آنها را نیز دشوار می‌کند.

گروه دیگری از اختلالات گفتاری، که به‌عنوان اختلالات روانی گفتار شناخته می‌شوند، شامل مشکلاتی در جریان یا یکنواختی گفتار می‌شوند. افرادی که این نوع اختلال را دارند، ممکن است، لکنت زبان یا درهم‌ ریختگی گفتار داشته باشند. درهم‌ ریختگی گفتار، گفتاری است که به‌صورت غیرطبیعی سریع است و تلفظ را نادقیق می‌کند یا صداها یا بخش‌هایی از کلمات را حذف می‌کند. اختلالات روانی گفتار معمولاً علت ژنتیکی دارند.

اختلال صدا، تغییر مداوم در صدای فرد است. ممکن است، صدای فرد گرفته، گوش‌ خراش یا تقریباً بی‌صدا باشد. اغلب صدا تا حدودی ضعیف است؛ به عبارت دیگر، به راحتی می‌شکند یا فرد قادر به صحبت کردن با صدای بلند نیست. اختلالات صدا ممکن است، ناشی از صحبت کردن بیش از حد یا خیلی بلند، استفاده از تکنیک تنفس نادرست یا مشکلات مربوط به حنجره مانند گره‌های صوتی باشد. علل روانی مانند افسردگی یا واکنش به یک رویداد ناراحت ‌کننده نیز می‌تواند، صدای فرد را تغییر دهد.

در افرادی که مشکلات بلع دارند، حرکات عضلات درگیر در بلع تحت تأثیر قرار می‌گیرد. این امر منجر به بروز مشکلاتی در انتقال غذا از طریق دهان و گلو می‌شود. آسیب به سیستم عصبی اغلب علت اصلی آن است که می‌تواند، در اثر سکته مغزی، پارکینسون، ام اس، زوال عقل یا عفونت‌هایی مانند بیماری لایم یا کزاز ایجاد شود. سایر علل احتمالی شامل بیماری‌هایی است که بر دهان یا گلو تأثیر می‌گذارند. اگر غذا به دلیل اختلال بلع وارد ریه‌ها شود، می‌تواند، منجر به عوارض تهدیدکننده زندگی شود.

افرادی که دچار کم ‌شنوایی هستند، قادر به شنیدن صحیح گفتار و صداها نیستند. به حالتی که فرد در آن، قادر به شنیدن نیست ناشنوایی گفته می‌شود. در صورت جواب ندادن نوزاد در شنوایی سنجی، نیز احتمال اختلال شنوایی وجود دارد. اختلالات شنوایی می‌تواند در اثر عفونت‌ها، کم ‌شنوایی ناگهانی یا آسیب‌دیدگی‌ها ایجاد شود. صداهای بلند همچنین می‌توانند به شنوایی آسیب رسانده و منجر به کم‌ شنوایی دائمی شوند.

بزرگسالان بیشتر در سنین پیری دچار اختلالات شنوایی می‌شوند. در کودکان، این اختلالات به احتمال زیاد ناشی از رشد نامناسب قبل از تولد است. بهتر است، تست شنوایی نوزاد در خانه انجام شده و در صورت نیاز به پزشک متخصص یا شنوایی سنج مجرب مراجعه کنید. یکی از مراکز شنوایی سنجی که می‌تواند در این زمینه به شما کمک کند، کلینیک شنوایی سنجی زیمنس با سال‌ها تجربه و تجهیزات مدرن است.

هیچ سنی برای دریافت کمک، بهترین یا صحیح‌ترین سن نیست. گفتاردرمانی کودکان و بزرگسالان می‌تواند به هر کسی که دارای اختلال ارتباطی است، کمک کنند.

✓ بهترین زمان: هرچه زودتر، به‌صورت معمول بین ۲ تا ۴ سالگی، بسته به نوع مشکل.
✓ دلیل: در این سن، مغز کودک قابلیت یادگیری زبان و گفتار بالایی دارد و اصلاح اختلالات تلفظ، لکنت، تأخیر زبانی یا مشکلات ارتباطی آسان‌تر و مؤثرتر است.

حتی اگر مشکل در سنین پیش ‌دبستانی یا اوایل مدرسه شناسایی شود، شروع درمان هنوز می‌تواند، تأثیر چشمگیری داشته باشد. مطالعات نشان داده‌اند، کودکانی که به گفتاردرمانی نیاز دارند، زمانی که گفتاردرمانی را زود شروع کرده و در خانه با یکی از عزیزان خود تمرین کنند، بیشترین موفقیت را کسب می‌کنند.

✓ بهترین زمان: به محض تشخیص مشکل یا پس از آسیب برای مثال سکته مغزی، آسیب عصبی یا تروما
✓ دلیل: مغز بزرگسالان انعطاف‌پذیری کمتری نسبت به کودکان دارد، اما با روش‌های هدفمند گفتاردرمانی و تمرین مستمر، می‌توان گفتار، زبان و بلع را بهبود بخشید.

شروع سریع بعد از آسیب یا تشخیص، احتمال بازگشت بهتر عملکرد و کاهش عوارض روانی و اجتماعی را افزایش می‌دهد.

متخصصان گفتاردرمانی و کاردرمانی در حوزه توانبخشی فعالیت می‌کنند و هدف هر دو حرفه بهبود زندگی بیماران است. علاوه‌بر این، هر نقش اغلب نیاز به دلسوزی، توجه به جزئیات و مهارت‌های ارتباطی قوی دارد.

در بحث شغلی بین کاردرمانی در مقابل گفتاردرمانی، تفاوت اصلی در حوزه‌های تمرکز آنها است. در حالی که یک  گفتار درمان بر عوارض زبان، صحبت کردن و بلع تمرکز دارد، یک کاردرمانگر به بیماران کمک می‌کند تا مهارت‌های لازم برای انجام عملکردهای روزانه را صرف نظر از سن، وضعیت یا آسیب‌دیدگی خود، کسب کرده یا آن را اصلاح کنند.

در اصل، گفتاردرمانگرها موانع ارتباطی را هدف قرار می‌دهند؛ این در حالی است که کاردرمانگر بر توانمندسازی فرد در انجام وظایف زندگی از طریق توانبخشی تمرکز می‌کند. این تمایز در تیم‌های چند رشته‌ای بسیار مهم است، جایی که تخصص منحصر به فرد هر درمانگر می‌تواند، نتایج بیمار را غنی کند.

گفتاردرمانی و کاردرمانی هدف یکسانی را دنبال می‌کنند که همان افزایش کیفیت زندگی فرد است. اما در عین حال، مسیر آنها متفاوت بوده که نشان دهنده ماهیت مکمل مداخلات آنها است.

در این بخش به بررسی چند تمرین گفتاردرمانی به تفکیک کودکان و بزرگسالان می‌پردازیم.

1. تمرین صدا و تلفظ حروف: با استفاده از کارت‌های تصویری یا اسباب‌بازی، کودک صداها و حروف مشکل‌دار را تکرار می‌کند تا وضوح تلفظ افزایش پیدا کند.
2. تمرین جمله‌سازی ساده: کودک با کمک مربی یا والدین جملات کوتاه می‌سازد و می‌گوید تا مهارت‌های زبانی و گرامر پایه تقویت شود.
3. قصه‌گویی کوتاه: کودک یک داستان کوتاه را بازگو می‌کند یا تصاویر را توضیح می‌دهد تا بیان افکار، درک زبان و مهارت‌های اجتماعی او تقویت شود.

1. تمرین تنفس و صدا: تمرینات تنفسی برای کنترل صدا و بلندی گفتار انجام می‌شود، مانند دم و بازدم عمیق همراه با گفتن صداها، تا وضوح و قدرت صوتی افزایش یابد.
2. تمرین خواندن با تأکید: خواندن متن کوتاه با تمرکز روی تلفظ، آهنگ و مکث‌ها به اصلاح گفتار، روان بودن و کنترل سرعت صحبت کمک می‌کند.
3. تمرین مکالمه روزمره: شبیه‌سازی موقعیت‌های واقعی مثل سفارش غذا یا گفتگو با پزشک به افزایش توانایی برقراری ارتباط مؤثر و تقویت اعتماد به نفس فرد کمک می‌کند.

شروع به‌موقع گفتاردرمانی، چه برای کودکان و چه برای بزرگسالان، نقش حیاتی در بهبود مهارت‌های گفتاری، زبانی و ارتباطی دارد. هرچه درمان زودتر آغاز شود، نتایج مؤثرتر و سریع‌تر قابل مشاهده هستند و فرد با اعتماد به نفس بیشتر، توانایی برقراری ارتباط مؤثر و مشارکت فعال در زندگی روزمره را تجربه می‌کند.

بنابراین تعلل نکنید و در صورت مشاهده هر گونه اختلال گفتار یا زبان، به گفتاردرمانگر مراجعه کنید.