آیا پزشکان استفاده از گوش پاک‌کن را مجاز می‌دانند؟ مضرات گوش پاک‌کن چیست؟

آیا پزشکان استفاده از گوش پاک‌کن را مجاز می‌دانند؟ پاسخ به این سؤال خیر است. متخصصان گوش و حلق و بینی تقریبا به‌اتفاق مضرات گوش‌ پاک‌کن را بیش از فواید آن می‌دانند. گوش پاک‌کن‌ها در ظاهر بی‌ضرر به‌نظر می‌رسند، اما استفاده روزانه و نادرست از آن‌ها می‌تواند سلامت گوش و شنوایی را به خطر بیندازد.

مطالعات نشان می‌دهد هر ساله هزاران نفر به‌دلیل مضرات استفاده از گوش ‌پاک‌کن به مراکز درمانی و اورژانس مراجعه می‌کنند. برخلاف تصور عموم، گوش ‌پاک‌کن جرم گوش را خارج نمی‌کند، بلکه آن را به عمق مجرای گوش هل داده و باعث فشردگی، انسداد، درد و حتی کاهش شنوایی می‌شود.

در این مقاله، ابتدا به آناتومی گوش و علت خطرناک بودن گوش ‌پاک‌کن می‌پردازیم، سپس معایب گوش پاک‌کن را به‌طور کامل بررسی می‌کنیم، نظر پزشکان را نقل کرده و در نهایت روش‌های ایمن جایگزین برای تمیز کردن گوش را معرفی می‌نماییم.

جرم گوش بخشی از سیستم دفاعی طبیعی گوش است که از مجرای گوش در برابر خشکی، آلودگی و میکروب‌ محافظت می‌کند. گوش به‌طور طبیعی خود را تمیز کرده و حرکات فک باعث خروج تدریجی جرم از گوش می‌شود. اما استفاده از گوش ‌پاک‌کن این روند را مختل کرده و جرم را به عمق مجرا می‌راند؛ موضوعی که احتمال گرفتگی، عفونت گوش، گوش درد و کم شنوایی را افزایش می‌دهد.

اکثر افرادی که از گوش ‌پاک‌کن استفاده می‌کنند، این تصور را دارند که در حال تمیز کردن گوش خود هستند؛ در حالی که در بسیاری از موارد، این کار آغاز مشکلاتی مانند فشرده شدن جرم گوش، درد، عفونت و حتی کاهش شنوایی است. در ادامه با شایع‌ترین عوارض و معایب گوش پاک‌کن آشنا می‌شوید.

استفاده از گوش ‌پاک‌کن می‌تواند باعث خراشیدگی مجرای گوش و درد شود. اگر درد بیش از ۲۴ تا ۴۸ ساعت ادامه داشت یا با کاهش شنوایی، ترشح، سرگیجه یا تب همراه بود، باید توسط متخصص بررسی شود.

گوش ‌پاک‌کن معمولا جرم را به‌جای خارج کردن به عمق مجرا رانده و باعث احساس گرفتگی، کاهش شنوایی و گاهی وزوز گوش می‌شود. اگر این علائم طی ۲۴ تا ۴۸ ساعت برطرف نشد، بهتر است برای خارج کردن ایمن جرم به پزشک مراجعه کنید.

اگر پنبه گوش ‌پاک‌کن در گوش باقی بماند، ممکن است باعث ناراحتی، کاهش شنوایی موقت و افزایش خطر عفونت شود. هرگز برای خارج کردن آن از موچین یا وسایل دیگر استفاده نکنید؛ زیرا ممکن است پنبه عمیق‌تر وارد مجرا شده و به پرده گوش آسیب برساند. خارج کردن گوش پاک‌کن حتما باید توسط پزشک انجام شود.

خونریزی پس از استفاده از گوش ‌پاک‌کن معمولا در اثر خراشیدگی مجرای گوش ایجاد می‌شود، اما گاهی می‌تواند نشانه پارگی پرده گوش باشد. اگر خونریزی ادامه داشت یا با درد شدید، کاهش شنوایی یا سرگیجه همراه بود، باید فورا به پزشک مراجعه کنید.

فروکردن بیش از حد سواب پنبه‌ای در مجرای گوش، خطر آسیب به پرده گوش را به همراه دارد. این غشای ظریف می‌تواند به‌راحتی سوراخ یا پاره شود و منجر به درد شدید، کاهش شنوایی، وزوز گوش و حتی سرگیجه شود.

اغلب پارگی‌های پرده گوش ناشی از گوش ‌پاک‌کن، به‌دلیل حوادثی است که هنگام قرار داشتن گوش ‌پاک‌کن در گوش رخ می‌دهد (مانند افتادن یا برخورد ناگهانی).

خراش‌های ایجادشده توسط گوش ‌پاک‌کن می‌توانند راه ورود باکتری‌ها را باز کنند. علاوه‌بر این، حذف بیش از حد جرم گوش، لایه محافظ طبیعی گوش را از بین برده و احتمال بروز عفونت را افزایش می‌دهد.

عفونت گوش خارجی (اوتیت خارجی) که با نام گوش شناگران نیز شناخته می‌شود، یکی از عفونت‌های شایعی است که در اثر چنین اقداماتی ایجاد می‌شود. علائم عفونت اغلب شامل درد رو به افزایش، ترشح بدبو یا چرکی، قرمزی، تورم و گاهی تب است.

فشرده شدن جرم در عمق کانال گوش می‌تواند باعث کاهش شنوایی موقت و گاهی وزوز گوش شود. در بیشتر موارد، کاهش شنوایی ناشی از فشرده شدن جرم گوش موقتی است و پس از خارج کردن جرم توسط پزشک برطرف می‌شود.

بااین‌حال، در آسیب‌های شدید و نادر که گوش ‌پاک‌کن به پرده گوش یا ساختارهای داخلی آسیب وارد کند، احتمال کاهش شنوایی دائمی نیز وجود دارد.

وزوز گوش نوعی مشکل شنوایی است که با صدای زنگ یا وزوز در گوش مشخص می‌شود. گوش ‌پاک‌کن می‌تواند با فشرده کردن جرم گوش در مقابل پرده گوش و تغییر فشار داخل گوش، باعث وزوز گوش شود.

اگر وزوز گوش پس از استفاده از گوش ‌پاک‌کن ایجاد شد و طی یک تا دو روز برطرف نشد یا همراه با کاهش شنوایی و سرگیجه بود، لازم است برای بررسی علت به پزشک مراجعه کنید؛ زیرا گاهی این علائم نشانه آسیب به پرده گوش یا گوش داخلی هستند.

کودکان بیش از بزرگسالان در معرض آسیب‌های ناشی از گوش ‌پاک‌کن قرار دارند، زیرا مجرای گوش آن‌ها باریک‌تر، کوتاه‌تر و حساس‌تر است. حتی یک حرکت ناگهانی سر هنگام تمیز کردن گوش می‌تواند باعث خراشیدگی مجرای گوش یا در موارد شدیدتر، آسیب به پرده گوش شود. به همین دلیل، آسیب‌های ناشی از گوش ‌پاک‌کن یکی از دلایل نسبتا شایع مراجعه کودکان به مراکز درمانی و اورژانس‌ها است.

بسیاری از والدین تصور می‌کنند جرم گوش کودک باید به‌طور مرتب تمیز شود در حالی که در بیشتر موارد، گوش کودک نیز مانند گوش بزرگسالان به‌صورت طبیعی خود را تمیز کرده و نیازی به وارد کردن هیچ وسیله‌ای به داخل مجرای گوش نیست. استفاده از گوش ‌پاک‌کن نه‌تنها جرم گوش را خارج نمی‌کند، بلکه آن را به عمق مجرا هل می‌دهد.

به یاد داشته باشید که در کودکان، پیشگیری از آسیب بسیار آسان‌تر و کم‌هزینه‌تر از درمان عوارضی مانند پارگی پرده گوش یا عفونت است. بنابراین بهترین راه مراقبت از گوش کودک، خودداری از وارد کردن هر جسمی به داخل مجرای گوش و مراجعه به پزشک در صورت بروز علائم غیرطبیعی است.

اگر دچار کم شنوایی ناگهانی، سرگیجه شدید یا ترشح چرکی ایجاد شدید، مراجعه فوری به پزشک ضروری است.

نظر متخصصان گوش و حلق و بینی در رابطه با استفاده از گوش پاک‌کن کاملا روشن است؛ استفاده از گوش ‌پاک‌کن برای تمیز کردن داخل مجرای گوش توصیه نمی‌شود. تقریبا تمام راهنماهای معتبر پزشکی تأکید می‌کنند که گوش انسان یک سیستم خودتمیزشونده دارد و وارد کردن هر جسمی به داخل مجرای گوش می‌تواند به‌جای خارج کردن جرم، آن را به عمق کانال گوش هدایت کرده و خطر آسیب را افزایش دهد.

به همین دلیل، حتی روی بسته‌بندی بسیاری از گوش ‌پاک‌کن‌ها نیز هشدار داده شده که از وارد کردن آن به داخل مجرای گوش خودداری کنید؛ زیرا این کار ممکن است باعث آسیب به گوش شود.

همچنین آکادمی آمریکایی گوش و حلق و بینی و جراحی سر و گردن (American Academy of Otolaryngology–Head and Neck Surgery) در راهنمای مدیریت جرم گوش توصیه می‌کند از وارد کردن گوش ‌پاک‌کن یا هر وسیله مشابه به داخل مجرای گوش خودداری شود؛ زیرا این کار می‌تواند باعث فشرده شدن جرم، آسیب به مجرای گوش و حتی پارگی پرده گوش شود.

البته این موضوع به معنای بی‌استفاده بودن گوش ‌پاک‌کن نیست. پزشکان استفاده از آن را فقط برای تمیز کردن قسمت بیرونی گوش یا کاربردهای غیرمرتبط با مجرای گوش مجاز می‌دانند؛ مانند پاک کردن لاله گوش، استفاده در آرایش، کمک‌های اولیه یا برخی کاربردهای پزشکی و آزمایشگاهی. بنابراین، مشکل اصلی خودِ گوش ‌پاک‌کن نیست، بلکه وارد کردن آن داخل مجرای گوش است که می‌تواند عوارض جدی به همراه داشته باشد.

اگرچه استفاده از گوش‌ پاک‌کن برای تمیز کردن داخل مجرای گوش توصیه نمی‌شود، اما این وسیله در برخی موارد کاربرد ایمن و مفیدی دارد، از جمله:

✓ تمیز کردن قسمت بیرونی گوش و لاله گوش، بدون وارد کردن آن داخل مجرا
✓ اصلاح آرایش یا پاک کردن خطاهای جزئی هنگام استفاده از لوازم آرایشی
✓ کمک‌های اولیه، مانند استفاده از پماد یا ضدعفونی‌کننده روی زخم‌های سطحی (طبق دستور پزشک)
✓ نمونه‌گیری و کاربردهای پزشکی و آزمایشگاهی با سواب‌های استریل

اگر واقعا نیاز به تمیز کردن گوش دارید، روش‌های ایمن‌تری وجود دارد که خطر آسیب را به حداقل می‌رسانند.

بهترین راه این است که به گوش اجازه دهید خودش را تمیز کند. اگر جرم گوش در دهانه مجرای گوش قابل مشاهده است، به‌سادگی آن را با یک پارچه مرطوب یا حوله نرم پاک کنید.

قطره‌های گوش بدون نسخه (پایه آب یا پایه روغن) می‌توانند به نرم شدن جرم گوش کمک کنند.

✓ قطره‌های پایه آب: معمولا حاوی پراکسید هیدروژن برای تجزیه جرم هستند.
✓ قطره‌های پایه روغن: جرم گوش را لغزنده و نرم می‌کنند.

شستشوی گوش با آب گرم می‌تواند تجمعات جرم گوش را پاک کند. اما این روش تنها در صورتی بی‌خطر است که پرده گوش سالم باشد و فرد سابقه جراحی یا عفونت گوش نداشته باشد.

اگر سابقه جراحی، پارگی پرده گوش، عفونت گوش میانی یا علائم شدید (تب بالا، کاهش شنوایی ناگهانی) دارید، هرگز خودسرانه گوش را نشویید.

اگرچه شست‌وشوی گوش در بعضی افراد می‌تواند به خارج شدن جرم گوش کمک کند، اما این روش برای همه مناسب نیست.

✓ افرادی که پرده گوش آن‌ها سوراخ یا پاره شده است.
✓ افرادی که سابقه جراحی گوش یا قرار دادن لوله تهویه در پرده گوش دارند.
✓ افرادی که به عفونت فعال گوش، درد شدید، ترشح چرکی یا خونریزی از گوش مبتلا هستند.
✓ افراد مبتلا به دیابت یا کسانی که سیستم ایمنی ضعیفی دارند؛ زیرا احتمال بروز عفونت در آن‌ها بیشتر است.
✓ افرادی که دچار کاهش شنوایی ناگهانی، سرگیجه شدید یا درد شدید گوش شده‌اند.

پس از دوش گرفتن یا شنا می‌توانید گوش‌ها را با سشوار روی درجه کم و در فاصله مناسب خشک کنید. این کار بهتر از مالیدن گوش یا استفاده از گوش‌پاک‌کن برای خارج کردن آب است.

اگر جرم گوش زیادی دارید یا جرم در اعماق کانال گوش شما گیر کرده است، بهترین کار مراجعه به پزشک متخصص گوش و حلق و بینی است. روش‌های حرفه‌ای مورد استفاده پزشک شامل موارد زیر است:

✓ میکروساکشن گوش: با استفاده از میکروسکوپ و ابزار مخصوص
✓ شستشوی حرفه‌ای: با سرنگ و آب ولرم توسط پزشک
✓ خارج‌سازی با ابزار تخصصی: تحت بزرگنمایی میکروسکوپ

علاوه‌بر گوش‌پاک‌کن، چند روش دیگر نیز وجود دارد که استفاده از آن‌ها توصیه نمی‌شود:

✓ شمع گوش: شواهد علمی معتبری برای اثربخشی آن وجود ندارد و ممکن است باعث سوختگی، سوراخ شدن پرده گوش و عفونت شود.
✓ دستگاه‌های مکش خانگی: در بسیاری از موارد کارایی مناسبی ندارند و جایگزین روش‌های پزشکی محسوب نمی‌شوند.

در این مقاله از کلینیک شنوایی سنجی زیمنس، به بررسی استفاده از گوش پاک کن پرداختیم و فهمیدیم گوش‌پاک‌کن برخلاف تصور رایج، وسیله مناسبی برای تمیز کردن داخل مجرای گوش نیست و می‌تواند باعث فشرده شدن جرم گوش، آسیب به مجرا، عفونت، پارگی پرده گوش و کاهش شنوایی شود. از آنجا که گوش انسان به‌طور طبیعی خود را تمیز می‌کند، بهترین راه مراقبت از گوش، خودداری از وارد کردن هر جسمی به داخل آن و مراجعه به متخصص در صورت بروز علائم یا تجمع جرم گوش است.

اگر احساس گرفتگی گوش، کاهش شنوایی، درد یا تجمع جرم گوش دارید، از وارد کردن هر وسیله‌ای به داخل گوش خودداری کنید و برای معاینه و تخلیه ایمن جرم گوش به متخصص گوش و حلق و بینی مراجعه کنید. در هر حال مضرات گوش پاک‌کن بیشتر از فواید آن است!