گوش انسان یکی از حساسترین اندامهای بدن است که نقش حیاتی در شنوایی و تعادل ایفا میکند. اما این عضو ظریف، در برابر برخی داروها و مواد شیمیایی آسیبپذیر است؛ پدیدهای که با نام مسمومیت گوش یا اتوتوکسیسیتی شناخته میشود. گوش، نهتنها مسئول شنیدن صداهاست بلکه تعادل بدن را نیز هدایت میکند.
با این حال، برخی داروهای پرمصرف مانند آنتیبیوتیکهای قوی، داروهای شیمیدرمانی یا حتی مواد شیمیایی صنعتی میتوانند به سلولهای حساس گوش آسیب رسانده و عوارضی از وزوز گوش گرفته تا کم شنوایی دائمی بر جای بگذارند. اهمیت ماجرا آنجاست که بسیاری از این آسیبها خاموش و تدریجیاند و وقتی فرد متوجه میشود، ممکن است خیلی دیر شده باشد. به همین دلیل، شناخت سمیت گوش و راههای پیشگیری از آن، کلید محافظت از قدرت شنیدن و تعادل است.
در این مقاله به بررسی مسمومیت گوش، علل ابتلا، علائم، نحوه تشخیص، پیشگیری، درمان و عوارض اتوتوکسیتی گوش میپردازیم.
مسمومیت گوش یا سمیت گوش یعنی چه؟
سمیت گوش یا Ototoxicity، مسمومیت گوش است که در اثر قرار گرفتن در معرض داروها یا مواد شیمیایی که به گوش داخلی یا عصب دهلیزی – حلزونی آسیب میرسانند، ایجاد میشود. از آنجا که گوش داخلی در شنوایی و تعادل نقش مهمی دارد، سمیت گوش میتواند، منجر به اختلال در یک یا هر دوی این حواس شود.
وقوع و میزان مسمومیت گوش داخلی به داروی مورد استفاده و همچنین عوامل دیگری مانند وراثت بستگی دارد. اتوتوکسیسیتی گوش میتواند، موقت یا دائمی باشد. اثر برخی داروها اغلب موقت است، در حالی که سایر داروها معمولاً تغییرات دائمی در گوش ایجاد میکنند. اکثریت قریب به اتفاق افرادی که علائم اتوتوکسیسیتی را تجربه میکنند، موقت یا برگشتپذیر بوده که به اختلال عمده یا طولانیمدت در زندگی آنها نمیانجامد.
در حلزون گوش، کم شنوایی و وزوز گوش میتواند از طریق آسیب به حلزون گوش یا شاخه حلزونی عصب دهلیزی – حلزونی رخ دهد. لازم به ذکر است که هیچ دارویی بهعنوان عامل بیماری منیر، سرگیجه وضعیتی خوش خیم حملهای یا هر اختلال دهلیزی دیگری که باعث نوسان عملکرد شود، شناخته نشده است.
خانمی ۳۶ ساله که با شکایت از کم شنوایی مداوم یک طرفه گوش سمت چپ خود به بیمارستان مراجعه کرده، بیان میکند که یک ماه قبل، فرزندش به گوش چپ او ضربه زده و او به همین منظور تقریباً سه قطره پوویدون – ید را در کانال شنوایی چپ خود چکانده، اما بلافاصله پس از استفاده، دچار درد شدید و سرگیجه شده است.
برای تشخیص نوع آسیب وارده، تست شنوایی سنجی از وی گرفته شده و مشخص شد که دچار کم شنوایی حسی – عصبی شدید یکطرفه چپ شده است. همچنین، تصویربرداری رزونانس مغناطیسی نیز افزایش خفیف دهلیز چپ و چرخش پایه حلزون گوش چپ را نشان میداد.
در نتیجه این رویداد میتوان گفت که حتی یک بار استفاده از پوویدون – ید میتواند، باعث کاهش شنوایی و عدم تعادل قابل توجهی در فرد شود. بنابراین، باید با احتیاط استفاده شود. این حادثه نشان داد که مواد ضدعفونی کنندهای که معمولاً روی پوست یا سطوح خارجی استفاده میشوند، اگر به داخل مجرای گوش برسند، میتوانند، اتوتوکسیک باشند. تشخیص سریع و توجه به علائمی مثل درد، سرگیجه یا کاهش شنوایی پس از استفاده از چنین موادی میتواند از آسیب دائمی جلوگیری کند.
چرا به سمیت گوش دچار میشویم؟
طیف گستردهای از داروها میتوانند، اتوتوکسیک باشند. عوامل مرتبط با دارو که بر مسمومیت گوش تأثیر میگذارند، عبارت اند از:
✓ دوز
✓ مدت زمان درمان
✓ نارسایی همزمان کلیه
✓ میزان تزریق
✓ دوز مصرفی در طول عمر
✓ تجویز همزمان با سایر داروهای دارای پتانسیل اتوتوکسیک
✓ حساسیت ژنتیکی
بیش از ۲۰۰ دارو وجود دارد، بهعنوان داروهای اتوتوکسیک یا داروهایی که بالقوه میتوانند به گوش داخلی آسیب برسانند. برخی از این داروها نیاز به نسخه داشته، اما در برخی دیگر نیازی به نسخه نیست. در اغلب موارد، مزایای مصرف دارو از خطرات احتمالی آن بیشتر است. سایر داروهای اتوتوکسیک فقط در دوزهای بسیار بالا که اکثر مردم هرگز دریافت نمیکنند، ایجاد خطر میکنند.
آنتیبیوتیکهای آمینوگلیکوزیدی
آنتیبیوتیکهای آمینوگلیکوزیدی عفونتهای باکتریایی را درمان میکنند. انواع آنها عبارت اند از:
✓ آمیکاسین
✓ جنتامایسین
✓ کانامایسین
✓ نئومایسین
✓ نتیلمیسین
✓ استرپتومایسین
✓ توبرامایسین
✓ وانکومایسین
داروهای شیمی درمانی
داروهای شیمی درمانی انواع مختلفی از سرطان را درمان میکنند. انواع اتوتوکسیک آن عبارت اند از:
✓ کربوپلاتین
✓ سیس پلاتین
دیورتیکهای حلقهای (قرصهای آب)
دیورتیکهای حلقهای به کلیهها کمک میکنند تا نمک و مایعات اضافی را از بدن خارج کنند. انواع اتوتوکسیک آن عبارت اند از:
✓ بومتانید
✓ اسید اتاکرینیک
✓ فوروزماید
✓ تورسماید
سایر داروها و مواد شیمیایی اتوتوکسیک
داروهای نادرتر اتوتوکسیسیتی عبارت اند از:
کینین: داروهایی که پزشک برای درمان مالاریااستفاده میکند .
سالیسیلاتها: نوع رایج داروهای بدون نسخه که شناخته شدهترین نوع سالیسیلات، آسپریناست .
مواد شیمیایی محیطی: برخی از علل سمیت گوش بهصورت طبیعی در محیط زیست وجود دارند، از جمله جیوه، قلع، سرب و مونوکسید کربن.
آشنایی با علائم و نحوه تشخیص سمیت گوش
علائم سمیت گوش ممکن است، بهصورت ناگهانی بروز کند یا بهمرور زمان ظاهر شود. علائم مسمومیت گوش عبارت اند از:
- گفتار محدود، ضعیف یا بدون گفتار
- عدم توجه
- مشکلات در مدرسه یا مشکل در یادگیری
- زیاد کردن صدای تلویزیون یا استریو
- عدم پاسخ به گفتار یا صداها در سطح مکالمه
- خستگی سریعتر یا بیشتر، پس از ساعتها گوش دادن دقیق
علائم مشکلات تعادل عبارت اند از:
- زیاد زمین خوردن
- احساس ناپایدار گیجی (که ایستادن، راه رفتن یا بالا رفتن از پلهها را دشوار میکند.)
- راه رفتن با پاهای خیلی باز
- عدم توانایی راه رفتن بدون تلو تلو خوردن
- مشکل در راه رفتن در تاریکی
حالتهای:
- تهوع
- استفراغ
- اسهال
- تغییر در ضربان قلب
- و تغییرات فشار خون
نیز ممکن است، رخ دهد. در شدیدترین حالت، ممکن است، بینایی تحت تأثیر قرار گیرد. کودکان ممکن است، تصاویری را ببینند که با حرکت سرشان بالا و پایین رفته، پریده یا تار به نظر میرسند. به این حالت اسیلوپسیا (oscillopsia) میگویند. کودکانی که دچار اتوتوکسیسیتی هستند، ممکن است، علائم زیر را داشته باشند:
- کم شنوایی جزئی
- وزوز گوش
- مشکلات عمده در تعادل
- مشکلات شنوایی
- ناشنوایی
- سردردزیاد گرفتن
- احساس سبکی سر، سرگیجه یا گیجی
اتوتوکسیسیتی چگونه تشخیص داده میشود؟
هیچ راهی برای آزمایش این که آیا دارویی باعث مسمومیت گوش شده یا خیر، وجود ندارد. در صورت وجود علائم، پزشک، تست شنوایی سنجی یا تعادل را تجویز میکند. اغلب، کودکان را برای تست به شنوایی سنج یا پزشک متخصص گوش و حلق و بینی ارجاع میدهند. این تستها شامل موارد زیر هستند:
تست شنوایی رفتاری: که شامل مشاهده پاسخ به صداهایی مانند گفتار کالیبره شده و صداهای خالص است. صداهای خالص، فرکانس متمایز صداها هستند. این آزمونها آستانههای شنوایی را برای صداهای مختلف ردیابی میکنند.
تست ABR: هدفونهای کوچکی در کانالهای گوش و الکترودها روی پوست سر و پشت گوشها قرار میگیرند. الکترودها پاسخهای عصب شنوایی و سایر مراکز مهم شنوایی در ساقه مغز را اندازهگیری میکنند. جزئیات را در صفحه تست ABR بخوانید.
تست:OAE یک پروب کوچک وارد کانال گوش میشود، سپس صداهای پالسمانند زیادی به گوش میرسند. پاسخ پژواک از سلولهای گوش داخلی ثبت میشود. ثبت طبیعی به این معنا است که گوش داخلی صداها را بهصورت طبیعی تقویت میکند. این آزمایش، همراه با تست ABR اغلب برای نوزادان، کودکان و خردسالان استفاده میشود. جزئیات را در صفحه تست OAE بخوانید.
الکترونیستاگموگرافی یا ENG: این آزمایش، تعادل را بررسی میکند. یک کامپیوتر حرکات غیرارادی چشم را هنگام نگاه کردن کودک به یک هدف متحرک یا حرکت دادن سر به بالا و پایین یا پس از تزریق آب گرم یا سرد به داخل کانال گوش ثبت میکند.
پوسچروگرافی: این تست میزان تعادل کودک را هنگام ایستادن روی یک سطح پایدار یا ناپایدار اندازهگیری میکند.
پرسشنامههای تعادل: از کودکانی که به اندازه کافی بزرگ هستند، خواسته میشود تا سطح سرگیجه خود را در طول روز و هنگام انجام کارهای مختلف بنویسند.
راههای پیشگیری از اتوتوسکی گوش
✓ در دوران بارداری باید از مصرف آنتیبیوتیکهای اتوتوکسیک خودداری شود؛ زیرا میتوانند به لابیرنت جنین آسیب برسانند.
✓ در صورت وجود داروهای جایگزین و مؤثر، افراد مسن و افرادی که از قبل دچار کم شنوایی هستند، نباید با داروهای اتوتوکسیک درمان شوند.
✓ از کمترین دوز مؤثر داروهای اتوتوکسیک استفاده شده و سطح آنها، بهویژه برای آمینوگلیکوزیدها به دقت پایش شود. در صورت امکان، قبل از درمان با داروهای اتوتوکسیک، شنوایی باید اندازهگیری شده و سپس در طول درمان پایش شود؛ علائم موجود، علائم هشداردهنده قابل اعتمادی نیستند.
✓ خطر مسمومیت گوش با استفاده از داروهای متعددی که دارای پتانسیل سمیت شنوایی بوده و همچنین، داروهای سمی شنوایی که از طریق کلیهها در بیماران مبتلا به نارسایی کلیوی دفع میشوند، افزایش پیدا میکند؛ در این موارد، نظارت دقیقتر بر سطح دارو توصیه میشود.
✓ در بیمارانی که جهشهای DNA میتوکندریاییدارند و مستعد سمیت آمینوگلیکوزیدی هستند، باید از آمینوگلیکوزیدها اجتناب شود.
✓ مصرف داروها را به مواردی که کاملاً ضروری هستند، محدود کرده و دستورالعملهای مربوط به داروهایی که تجویز شدهاند را بهدقت دنبال کنید. در صورت امکان، از مصرف چند نوع داروی اتوتوکسیک، مانند آسپرین، کینین، دیورتیکهای حلقهای و آمینوگلیکوزیدها خودداری کنید.
✓ هنگام استفاده از مواد شیمیایی که به شکل بالقوه اتوتوکسیک هستند، باید از تهویه مناسب استفاده شود. پنجرهها را باز کرده، پنکه را روشن کنید و از مواد شیمیایی برای مدت طولانیتر از حد لازم استفاده نکنید.
✓ تا حد امکان هیدراته بمانید.
معرفی روشهای درمان سمیت گوش
قطع مصرف یک داروی اتوتوکسیک هیچ آسیبی را معکوس نمیکند، اما میتواند از آسیب بیشتر جلوگیری کند. با این حال، اکثر داروهای اتوتوکسیک بهصورت بالقوه نجاتبخش هستند، به این معنا که قطع مصرف دارو یا ایجاد تغییرات اغلب گزینه مناسبی نیست. پزشک میتواند، واکنش بیمار به دارو را کنترل و به او در مدیریت علائم کمک کرده و موارد زیر را توصیه کند:
سمعک: سمعک میتواند، دسترسی بهتری به صداهای گفتاری فراهم کرده و به برقراری ارتباط کمک کند.
کاشت حلزون شنوایی: کاشت حلزون یک وسیله جراحی بوده که برای تقویت شنوایی و ارتباط در زمانی که سمعکهای سنتی بهاندازه کافی کمک نمیکنند، در نظر گرفته شده است.
توانبخشی دهلیزی: میتوان با یک متخصص، بهنام درمانگر دهلیزی یا یک فیزیوتراپیست همکاری کرده تا به مدیریت واکنش بدن به مسائل تعادلی مربوط به مشکلات گوش داخلی کمک کرد.
آیا ابتلا به سمیت گوش عوارض دارد؟
داروهای اتوتوکسیک میتوانند، آسیبهای جبرانناپذیری به گوش داخلی وارد کنند که ممکن است، باعث بروز مشکلات طولانیمدت در شنوایی، تعادل یا هر دو شود.
مشکلات شنوایی میتواند، مانع از یادگیری مهارتهای کلامی مورد نیاز برای برقراری ارتباط در کودکان خردسال شود.
اگرچه هیچ راهی برای جبران آسیب پس از وقوع آن وجود ندارد، اما پزشک میتواند، وضعیت بیمار را تحت نظر داشته باشد تا در صورت بروز علائم، درمان و پشتیبانی لازم را ارائه دهد.
کلام آخر: راهنمایی برای پیشگیری از سمیت گوش
برای پیشگیری از سمیت گوش، آگاهی و مراقبت پیشگیرانه اهمیت زیادی دارد. پیش از مصرف هر داروی جدید، بهویژه آنتیبیوتیکها، داروهای شیمیدرمانی یا داروهای مدر، باید با پزشک درباره عوارض شنوایی ناشی از آنها مشورت کنید.
رعایت دوز تجویز شده، پرهیز از مصرف خودسرانه دارو و اطلاع فوری به پزشک در صورت بروز علائمی مثل وزوز گوش، کاهش شنوایی یا سرگیجه بسیار مهم است. همچنین، انجام تستهای دورهای شنوایی برای افرادی که داروهای اتوتوکسیک مصرف میکنند، توصیه میشود.
اجتناب از قرار گرفتن طولانیمدت در معرض صداهای بلند و مواد شیمیایی سمی نیز میتواند از سلامت گوشها محافظت کرده و از ابتلا به اتوتوکسیتی گوش تا حد امکان جلوگیری کند. در نهایت، پیشگیری همواره سادهتر و مؤثرتر از درمان آسیبهای غیرقابل برگشت گوش است.
