عوامل موثر بر شنوایی در دوران جنینی چه هستند؟

با پیشرفت بارداری، بسیاری از زنان با نوزادانی که در رحمشان در حال رشد هستند، صحبت می‌کنند. برخی از مادران برای فرزندشان لالایی می‌خوانند یا داستان می‌گویند. برخی دیگر با هدف تقویت رشد مغزی جنین، موسیقی کلاسیک پخش می‌کنند. همچنین، بسیاری از مادران شریک زندگی خود را تشویق می‌کنند تا با نوزاد ارتباط برقرار کند.

اما جنین واقعاً از چه زمانی صدای شما یا هر صدای دیگری را از داخل یا خارج از بدن می‌شنود و در طول دوران نوزادی و اوایل کودکی، روند رشد شنوایی وی چگونه پیش می‌رود؟

در این مقاله به بررسی عوامل موثر بر شنوایی در دوران جنینی، روند تکامل و رشد سیستم شنوایی جنین، روش‌های پیشگیری از ناشنوایی نوزاد در دوران جنینی و راه‌های درمان ناشنوایی نوزادان می‌پردازیم.

گوش‌های کودک در هفته‌های اول بارداری شروع به رشد می‌کنند و تا 3 ماهه سوم به‌طور کامل شکل نمی‌گیرند. گوش یک عضو فوق‌العاده پیچیده بوده که دارای سه بخش جداگانه شامل گوش داخلی، گوش میانی و گوش خارجی است. هر یک از این ساختارها طبق جدول زمانی خاص خود رشد می‌کنند.

تا هفته پنجم بارداری، دو لکه کوچک در دو طرف سر جنین ظاهر می‌شوند، این لکه‌ها در نهایت به گوش‌های داخلی تبدیل شده و شروع به تا خوردن به‌سمت داخل می‌کنند و کیسه‌هایی را درست زیر سطح پوست جنین تشکیل می‌دهند.

حدود هفته هشتم بارداری، استخوان‌های گوش، یعنی ساختارهای کوچکی که می‌لرزند و به پردازش صداها کمک کرده، به‌صورت توده‌های کوچکی از بافت شروع به شکل‌گیری می‌کنند که به‌آرامی در طول هفته‌های آینده سفت می‌شوند.

حدود هفته ۱۲ بارداری، فرستنده‌های صوتی تخصصی به‌نام سلول‌های مویی داخل حلزون گوش ظاهر شده و در نهایت به عصبی متصل می‌شوند که تکانه‌های صوتی را به مغز می‌فرستد. این ارتباط حدود هفته ۱۶ بارداری برقرار می‌شود، زمانی که جنین ممکن است، شروع به شنیدن صداهای ضعیف کند.

تا هفته ۳۲ تا ۳۵ بارداری، حفره گوش میانی، کانال گوش خارجی و قسمت بیرونی گوش کامل شکل گرفته‌اند. جنین آماده است تا به صداهایی که به محض تولد خواهد شنید، گوش داده و به آنها پاسخ دهد.

یکی از تحقیقات علمی به بررسی عوامل مؤثر بر شنوایی در دوران جنینی پرداخته و رابطه بین قرارگیری جنین در معرض آنتی‌بیوتیک‌ها در دوران بارداری و خطر کم‌ شنوایی یا ناشنوایی در کودکان را بررسی کرده است.

این تحقیق یک بررسی نظام‌مند و فراتحلیل بوده و داده‌های متعدد از مطالعات قبلی را کنار هم قرار داده تا رابطه بین مصرف آنتی‌بیوتیک توسط مادر در بارداری و نتایج شنوایی در فرزند بعد از تولد را بررسی کند. این تحلیل توسط پژوهشگران از چند مؤسسه علمی بین‌المللی انجام شده است، از جمله:

✅Murdoch Children’s Research Institute وRoyal Children’s Hospital  واقع در پارکویل، ویکتوریا، استرالیا

✅ دانشگاه ملبورن (The University of Melbourne)

✅ دانشگاه ملی سنگاپور (National University of Singapore)

✅ Deakin University در استرالیا

این تیم علمی، داده‌های منتشرشده در مطالعات مختلف را از پایگاه‌های معتبر علمی مثل PubMed و Embase جمع‌آوری و تحلیل کرده‌اند. این بررسی نشان داد که قرارگیری جنین در معرض برخی آنتی‌بیوتیک‌ها به‌ویژه آمینوگلیکوزیدها در دوران بارداری با افزایش احتمال بروز افت شنوایی در جنین مرتبط بوده است؛ یعنی در کودکانی که در رحم مادر در معرض این گونه داروها بوده‌اند، درصد بیشتری از موارد کم ‌شنوایی دیده شده است.

عوامل مؤثر بر شنوایی در دوران جنینی را در ادامه بررسی خواهیم کرد.

عفونت‌هایی که از مادر به جنین منتقل می‌شوند می‌توانند، باعث آسیب به گوش داخلی جنین شوند. موارد شناخته ‌شده از این نوع عبارت‌ اند از:

سیتومگالوویروس :(CMV) یکی از شایع‌ترین علل غیرژنتیکی ناشنوایی مادرزادی است و می‌تواند، هم در بدو تولد و هم تا چند سالگی کودک، باعث افت شنوایی وی شود.

سرخجه: اگر مادر در ماه‌های ابتدایی بارداری به این عفونت مبتلا شود، احتمال بسیار زیادی وجود دارد که منجر به ناشنوایی و کم شنوایی نوزادان شود.

ویروس‌های دیگر مثل HSV و Zika : اگرچه شایع نیستند، در صورت انتقال به جنین می‌توانند، روی سلول‌های گوش داخلی اثر بگذارند و منجر به ناشنوایی یا سایر تکوین‌های غیرطبیعی شوند.

در مجموع، پژوهش‌ها نشان می‌دهند که عفونت‌های داخل‌ رحمی می‌توانند از طریق التهاب یا آسیب مستقیم به ساختارهای حساس گوش داخلی و عصب شنوایی باعث ناشنوایی مادرزادی شوند.

برخی داروها که مادر ممکن است، در دوران بارداری مصرف کند، می‌توانند به سلول‌های حساس گوش داخلی جنین آسیب برسانند؛ این داروها را اصطلاحاً اتوکسیک می‌نامند. نمونه‌هایی از این داروها عبارت ‌اند از:

✓ آنتی‌بیوتیک‌های خاص مثل آمینوگلیکوزیدها

✓ برخی داروهای ضدصرع یا شیمی ‌درمانی

این داروها اغلب در سه ‌ماهه اول و دوم بارداری خطر بیشتری دارند، زیرا گوش و عصب شنوایی جنین در حال شکل‌گیری هستند.

عوامل مختلفی می‌توانند، جریان خون و اکسیژن‌رسانی به جنین را مختل کنند:

✓ فشار خون بالا یا مسمومیت حاملگی

✓ اختلالات جفت

✓ اختلالات قلبی یا ریوی مادر

این مشکلات می‌توانند، رشد گوش داخلی و عصب شنوایی را تحت ‌تأثیر قرار دهند، چون ساختارهای شنوایی برای تکامل به اکسیژن و مواد مغذی کافی نیاز دارند.

تحقیقات حیوانی نشان داده‌اند که صداهای بسیار شدید و بلند در دوران بارداری ممکن است، باعث آسیب به ساختارهای گوش داخلی و تغییر در آستانه شنوایی جنین شوند. گرچه شواهد انسانی محدود و در برخی موارد متفاوت هستند، مطالعات صورت گرفته نشان می‌دهند که قرارگیری طولانی‌مدت در معرض صدای بسیار زیاد می‌تواند، خطرات بالایی را برای شنوایی جنین به‌وجود آورد.

حدود نیمی از ناشنوایی‌های مادرزادی ریشه‌ ژنتیکی داشته و ناشی از تأثیر ژنتیک بر شنوایی هستند:

✓ برخی ناشنوایی‌های ژنتیکی، منفرد هستند.

✓ برخی از آنها مربوط به سندروم‌های ژنتیکی می‌شوند که همراه با سایر مشکلات رشد هستند.

نوزادانی که زودرس به دنیا می‌آیند یا وزن کمی دارند، احتمال بیشتری دارد که گوش داخلی و مسیرهای عصبی شنوایی‌شان هنوز کامل نشده باشد. این موضوع می‌تواند، آنها را در معرض خطر افت شنوایی یا اختلالات شنوایی قرار دهد.

در حال حاضر امکان تست شنوایی جنین و بررسی شنوایی جنین در سونوگرافی وجود ندارد. از نظر تئوری، برخی از انواع ناشنوایی را می‌توان با انجام سی‌تی‌اسکن با وضوح بالا از حلزون گوش جنین تشخیص داد، اما بعید است که این روش مقرون‌به‌صرفه باشد. شنوایی در حال حاضر ظرف چند روز پس از تولد ارزیابی می‌شود.

با اقدامات زیر می‌توان تا حد امکان از ناشنوایی نوزاد در دوران جنینی جلوگیری کرد.

مصرف  برخی داروها در دوران بارداری، از جمله مصرف برخی آنتی‌بیوتیک‌ها، با کاهش شنوایی در نوزادان مرتبط دانسته شده است. به تمامی پزشکان و کادر درمان، حتی دندانپزشک بگویید که باردار هستید و با پزشک یا مامای خود صحبت کنید تا مطمئن شوید که داروهای بی‌خطری برای بارداری مصرف می‌کنید.

شواهدی وجود دارد  که نشان می‌دهد، قرار گرفتن طولانی مدت در معرض سروصدای بسیار بلند، مانند ۸ ساعت در روز، هر روز می‌تواند، به شنوایی جنین آسیب برساند. برخی از متخصصان توصیه می‌کنند در دوران بارداری از هرگونه سروصدای معمول بلندتر از ۱۱۵ دسی‌بل (تقریباً به بلندی صدای اره برقی) خودداری کنید.

بهتر است تا حد امکان از هرگونه سروصدای بلندتر از آن، مانند کنسرت راک یا میدان تیراندازی، اجتناب کنید. این موارد، حتی در مواقعی که از محافظ شنوایی استفاده می‌کنید، نیز صادق است، زیرا سروصدا هنوز می‌تواند از طریق بدن به گوش‌های جنین شما منتقل شود.

ماهی سرشار از اسیدهای چرب امگا ۳ سالم است که به رشد و نمو مغز جنین کمک می‌کند، اما برخی از انواع آن حاوی مقادیر زیادی جیوه هستند که با برخی نقص‌های مادرزادی، از جمله کم شنوایی، مرتبط دانسته شده است. برای متعادل کردن این خطرات و مزایا، سازمان غذا و داروی امریکا به زنان باردار توصیه می‌کند که در هفته ۸ تا ۱۲ ماهی کم جیوه مصرف کنند. انواع ماهی‌های بی‌خطر مانند ماهی سالمون، ماهی کاد، میگو و تیلاپیا را مصرف کنید و از مصرف چهار نوع ماهی که بیشترین میزان جیوه را دارند، یعنی شمشیرماهی، کاشی ‌ماهی، کوسه و شاه ‌ماهی خال‌ مخالی، خودداری کنید.

نوشیدن الکل در دوران بارداری می‌تواند، باعث گروهی از نقص‌های مادرزادی شود که به‌عنوان اختلالات طیف الکل جنینی یا FASD شناخته می‌شوند. کودکان مبتلا به FASD ممکن است، دچار کم‌ شنوایی و مشکل در گفتار شوند. هیچ‌ کس نمی‌داند، چه مقدار الکل باعث ایجاد این بیماری می‌شود، بنابراین بهتر است، جانب احتیاط را رعایت کرده و از مصرف الکل به‌طور کلی خودداری کنید.

هیچ مدرکی برای تأیید این افسانه وجود ندارد که پخش موسیقی موتزارت یا موسیقی دیگر برای جنین در رحم، او را باهوش‌تر می‌کند. با این حال، شواهد نشان می‌دهد که گوش دادن به موسیقی و همچنین صحبت کردن افراد و سایر صداهای محیط  می‌تواند  به رشد شنوایی، حافظه و احساسات جنین کمک کند.

برای محافظت از گوش‌های ظریف جنین، مطمئن شوید که صدای موسیقی خیلی بلند نباشد. هرگز هدفون یا هندزفری را مستقیماً روی شکم خود قرار ندهید، زیرا صدا هنگام رسیدن به کودک تا سطوح خطرناکی تقویت می‌شود.

✅سمعک: سمعک می‌تواند، صداها را تقویت کرده و به نوزادان کمک کند تا بهتر بشنوند.

✅کاشت حلزون: در برخی موارد، کاشت حلزون می‌تواند، گزینه‌ای مناسب برای نوزادان مبتلا به کم‌ شنوایی باشد.

✅مداخله زودهنگام: خدمات مداخله زودهنگام، مانند گفتار درمانی و تربیت شنوایی، می‌تواند به نوزادان مبتلا به کم‌ شنوایی در توسعه مهارت‌های زبانی و ارتباطی کمک کند.

✅دارو درمانی: در موارد ناشنوایی موقتی ناشی از عفونت گوش یا وجود مایع پشت پرده گوش، داروهای ضدعفونی یا ضدالتهاب می‌توانند، شنوایی را بازگردانند.

✅ابزار و تکنیک‌های کمک ارتباطی: ابزارهایی مانند سیستم FM یا دستگاه‌های تقویت صدا در کلاس درس به کودک کمک می‌کنند تا صداها را بهتر بشنود.

✅آموزش زبان اشاره: برای نوزادانی که شنوایی بسیار ضعیف دارند، یادگیری زبان اشاره به رشد ارتباط و تعامل اجتماعی در آنها کمک می‌کند.

✅آموزش والدین و خانواده: والدین باید یاد بگیرند که چگونه با استفاده از حرکات، گفتار و تمرینات شنیداری به کودک کمک کنند.

✅پیگیری و ارزیابی منظم شنوایی: بررسی دوره‌ای شنوایی کودک و انجام انواع تست شنوایی سنجی مورد نیاز برای تنظیم سمعک یا کاشت حلزون و شناسایی افت شنوایی جدید ضروری است.

بارداری تجربه‌ای شگفت‌انگیز و همراه با نگرانی‌های طبیعی است، به‌ویژه زمانی که فکر می‌کنید، با وجود عوامل مؤثر بر شنوایی در دوران جنینی، سلامت شنوایی نوزاد شما چطور حفظ می‌شود. اگر در دوران بارداری بارها نگران شنوایی فرزندتان شده‌اید، اگر با خواندن یا شنیدن مطالب مختلف دل‌تان لرزیده، بدانید این نگرانی نشانه‌ توجه و عشق شما است، نه ضعف. هیچ مادری نمی‌تواند، همه ‌چیز را صددرصد کنترل کند و این واقعیتِ بارداری است.

خبر خوب این است که در بیشتر موارد، با مراقبت‌های معمول بارداری، آگاهی و پیگیری پزشکی، رشد شنوایی جنین به‌خوبی پیش می‌رود. حتی اگر عاملی خارج از کنترل شما وجود داشته باشد، امروز راه‌های تشخیص زودهنگام، درمان و توانبخشی آن‌قدر پیشرفته شده‌اند که می‌توانند، مسیر رشد و ارتباط کودک را به‌طرز چشمگیری تغییر دهند. با رعایت چند نکته ساده اما مهم می‌توانید، ریسک مشکلات شنوایی، ناشنوایی ارثی و مادرزادی را تا حد زیادی کاهش دهید و از رشد شنوایی فرزندتان حمایت کنید:

بررسی داروهای مصرفی و مشورت با پزشک: قبل از مصرف هر دارویی، حتی داروهای رایج و دندانپزشکی، با پزشک یا ماما مشورت کنید.

اجتناب از سروصدای بلند و طولانی‌مدت: قرارگیری طولانی در محیط‌های خیلی پرصدا می‌تواند به گوش جنین آسیب برساند. در صورت امکان، محیط‌های آرام‌تر را انتخاب کنید یا فاصله خود را از منبع صدا افزایش دهید.

تغذیه سالم و مناسب: ماهی‌های کم جیوه منابع عالی اسیدهای چرب امگا ۳ هستند که به رشد مغز و سیستم شنوایی جنین کمک می‌کنند.

پیگیری دوران بارداری و مراقبت‌های منظم: ویزیت‌های منظم پزشکی، بررسی سلامت جنین و انجام آزمایش‌های لازم به شناسایی مشکلات احتمالی کمک می‌کند و باعث می‌شود در صورت نیاز اقدامات درمانی سریع انجام شود.

با فرزندتان حرف بزنید، برایش کتاب بخوانید، با آرامش موسیقی ملایم گوش دهید و مهم‌تر از همه، استرس را از خودتان دور نگه دارید. جنین فقط صداها را نمی‌شنود؛ او آرامش، ریتم و احساس امنیت شما را هم دریافت می‌کند. و اگر روزی با چالشی در شنوایی فرزندتان روبه‌رو شدید، بدانید که این پایان راه نیست. این فقط مسیری متفاوت است؛ مسیری که با حمایت خانواده، پزشکان و درمانگران، می‌تواند به ارتباطی عمیق، رشد سالم و آینده‌ای روشن ختم شود.